Kontentke ótiw

JavaScript

Wikipedia — erkin enciklopediya
14:08, 2025 j. sentyabrdiń 21 waqtındaǵı Bekan88 (talqılaw | úlesi) paydalanıwshı versiyası.

JavaScript (JS) — bul HTML hám CSS penen bir qatarda veb-platformanıń tiykarǵı texnologiyası hám programmalastırıw tili bolıp tabıladı. Dúnya júzilik tordaǵı veb-saytlardıń toqsan toǵız procenti veb-bettiń is-háreketi ushın klient tárepte JavaScriptten paydalanadı[1].

Veb-brauzerlerde klient kodın orınlaytuǵın arnawlı JavaScript dvijogı bar. Bul dvijoklar sonıń menen birge ayırım serverlerde hám hár túrli qosımshalarda da qollanıladı. Brauzerden tıs paydalanıw ushın eń keń tarqalǵan orınlaw sisteması (runtime system) - bul Node.js.

JavaScript — bul ECMAScript standartına sáykes keletuǵın, kóbinese sol waqıttıń ózinde kompilyaciyalanatuǵın joqarı dárejeli til[2]. Ol dinamikalıq tiplestiriwge, prototipke tiykarlanǵan obyektke baǵdarlanıwǵa hám birinshi dárejeli funkciyalarǵa iye. Ol waqıyaǵa baǵdarlanǵan, funkcional hám imperativ programmalastırıw usılların qollap-quwatlaytuǵın kóp paradigmalı til bolıp tabıladı. Onıń tekst, sáneler, turaqlı ańlatpalar, standart maǵlıwmat strukturaları hám Hújjet Obyekt Modeli (DOM) menen islesiw ushın qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) bar.

ECMAScript standartı tarmaqqa qosılıw, saqlaw yamasa grafikalıq imkaniyatlar sıyaqlı hesh qanday kirgiziw/shıǵarıw (I/O) quralların óz ishine almaydı. Ámeliyatta, veb-brauzer yamasa basqa orınlaw sisteması I/O ushın JavaScript API-lerin usınadı.

Java hám JavaScript atı hám sintaksisi jaǵınan uqsas bolsa da, bul eki til bir-birinen ózgeshelenedi hám dizaynı jaǵınan úlken ayırmashılıqqa iye.

Tariyxı

Netscape-te jaratılıwı

Grafikalıq paydalanıwshı interfeysine iye birinshi keń tarqalǵan veb-brauzer Mosaic 1993-jılı shıǵarıldı. Keyinirek Mosaic-tiń jetekshi baǵdarlamashıları Netscape korporaciyasına tiykar saldı hám 1994-jılı Netscape Navigator atlı anaǵurlım jetilistirilgen brauzerdi shıǵardı. Bul tez arada eń kóp qollanılatuǵın brauzerge aylandı[3].

Vebtiń bul qáliplesiw jıllarında veb-betler tek statikalıq bolıp, brauzerge júklengennen keyin dinamikalıq is-háreket imkaniyatı joq edi. Gúllep-rawajlanıp atırǵan veb-baǵdarlamalastırıw tarawında bul sheklewdi alıp taslawǵa umtılıs boldı, sonlıqtan 1995-jılı Netscape kompaniyası Navigatorǵa programmalastırıw tilin qosıwdı sheshti. Olar oǵan erisiw ushın eki joldı tańladı: Java tilin engiziw ushın Sun Microsystems penen birge islesiw, hám sol waqıttıń ózinde Scheme tilin engiziw ushın Brendan Eyx (Brendan Eich) ti jallaw[4].

Maqset «kópshilikke arnalǵan til»,[5] «baǵdarlamashı emeslerge dinamikalıq, interaktiv veb-saytlar jaratıwǵa járdem beriw» edi[6]. Netscape basqarması tez arada eń jaqsı sheshim Eyxtiń sintaksisi Java-ǵa uqsas hám Scheme yamasa basqa ámeldegi skript tillerine azıraq uqsaytuǵın jańa til oylap tabıwı ekenligine qarar etti. Jańa til hám onıń interpretatorı 1995-jıl sentyabrde Navigatordıń beta-versiyası quramında birinshi ret shıǵarılǵanda LiveScript dep atalǵan bolsa da, dekabrdegi rásmiy relizde onıń atı JavaScriptke ózgertildi[7][8].

JavaScript atınıń tańlanıwı aljasıwlarǵa sebep boldı, bul onıń Java menen tikkeley baylanıslı ekenligin ańlatatuǵın edi. Sol waqıtta dot-kom bumi baslanǵan hám Java jańa ataqlı til edi, sonlıqtan Eyx JavaScript atın Netscape tárepinen marketing hiylesi dep esapladı.

Microsoft tárepinen qabıl etiliwi

Microsoft 1995-jılı Internet Explorerdi shıǵardı, bul Netscape penen brauzerler urısına alıp keldi. JavaScript baǵdarında Microsoft JScript dep atalǵan óziniń interpretatorın jarattı[9].

Microsoft JScript-ti birinshi ret 1996-jılı CSS-ti dáslepki qollap-quwatlawı hám HTML keńeytpeleri menen birge shıǵardı. Bul implementaciyalardıń hárbiri Netscape Navigatordaǵı uqsaslarınan aytarlıqtay dárejede ayırmashılıq etti[10][11]. Bul ayırmashılıqlar baǵdarlamashılar ushın óz veb-saytlarınıń eki brauzerde de durıs islewin támiyinlewdi qıyınlastırdı, bul bir neshe jıl dawamında «Netscape-te jaqsıraq kórinedi» hám «Internet Explorerde de jaqsıraq kórinedi» logotipleriniń keń tarqalıwına sebep boldı[12].

JScripttiń rawajlanıwı

Brendan Eyx keyinirek bul dáwir haqqında bılay dedi: «Ol ele de qosımsha til sıyaqlı. Onı áste yamasa tártipke salıwshı dep esaplaydı. Adamlar eski brauzerdiń tómengi jaǵındaǵı eski status qatarında qalıp shıǵıwshı aynalar yamasa jıljıytuǵın xabarlardı isleydi»

1996-jıl noyabrde Netscape barlıq brauzer óndiriwshileri sáykes kele alatuǵın standart specifikaciyanıń baslanǵısh noqatı retinde JavaScriptti Ecma International shólkemine usındı. Bul 1997-jıl iyun ayında birinshi ECMAScript til specifikaciyasınıń rásmiy shıǵarılıwına alıp keldi.

Standartlastırıw procesi bir neshe jıl dawam etti, 1998-jıl iyun ayında ECMAScript 2 hám 1999-jıl dekabrde ECMAScript 3 shıǵarıldı. ECMAScript 4 ústindegi jumıslar 2000-jılı baslandı.

Biraq, tildi tolıq standartlastırıwǵa talpınıwlar Microsofttıń brauzer bazarında tez pát penen ústem poziciyaǵa iye bolıwı sebepli toqtap qaldı. 2000-jıllardıń basına kelip, Internet Explorerdiń bazar úlesi 95%-ke jetti[13]. Bul JScripttiń veb-te klient táreptegi skriptlew ushın de-fakto standartqa aylanǵanın ańlattı.

Microsoft dáslep standartlastırıw processine qatnastı hám óziniń JScript tilinde ayırım usınıslardı ámelge asırdı, biraq aqıbetinde ol ECMA jumıslarında birge islesiwdi toqtattı. Solay etip ECMAScript 4 toqtatıldı.

Ósiw hám standartlastırıw

2000-jıllardıń basında Internet Explorer ústemligi dáwirinde klient táreptegi skriptlew turaqlı jaǵdayda edi. Bul jaǵday 2004-jılı Netscape-tiń miyrasxorı Mozilla kompaniyası Firefox brauzerin shıǵarǵannan keyin ózgere basladı. Firefox kópshilik tárepinen jaqsı qabıl etildi hám Internet Explorerden ádewir bazar úlesin aldı[14].

2005-jılı Mozilla ECMA International shólkemine qosıldı hám XML ushın ECMAScript (E4X) standartı boyınsha jumıslar baslandı. Bul Mozillanıń Macromedia (keyinirek Adobe Systems tárepinen satıp alınǵan) menen birgelikte islesiwine alıp keldi, olar ózleriniń ECMAScript 4 joybarına tiykarlanǵan ActionScript 3 tilinde E4X-ti ámelge asırıp atırǵan edi. Maqset ActionScript 3-ti jańa ECMAScript 4 retinde standartlastırıw boldı. Usı maqsette, Adobe Systems Tamarin implementaciyasın ashıq kodlı proekt retinde shıǵardı. Biraq, Tamarin hám ActionScript 3 ámeldegi klient táreptegi skriptlewden júdá ayırmashılıq etti hám Microsofttıń birge islewisiz ECMAScript 4 hesh qashan nátiyjege erise almadı.

Sol waqıtta ECMA jumısları menen baylanıslı bolmaǵan ashıq kodlı jámiyetlerde júdá áhmiyetli waqıyalar bolıp atır edi. 2005-jılı Djessi Djeyms Garrett aq qaǵaz járiyaladı, onda ol Ajax terminin oylap taptı hám maǵlıwmatlardı fonda júklewge imkaniyat beretuǵın, usılayınsha betti tolıq qayta júklewge mútájlikti joq etetuǵın bir qatar texnologiyalardı súwretledi, bul texnologiyalardıń tiykarı JavaScript edi. Bul ashıq kodlı kitapxanalar hám olardıń átirapında qáliplesken jámiyetlerdiń basshılıǵında JavaScripttiń qayta tikleniw dáwirin baslap berdi. jQuery, Prototype, Dojo Toolkit hám MooTools sıyaqlı kóplegen jańa kitapxanalar jaratıldı.

Google 2008-jılı óziniń Chrome brauzerin shıǵardı, onıń V8 JavaScript dvijogı básekileslerinen tezirek edi[15][16]. Tiykarǵı innovaciya sol waqtıń ózinde kompilyaciyalaw (JIT) boldı,[17] sonlıqtan basqa brauzer óndiriwshileri de JIT ushın óz dvijokların qayta islep shıǵıwı kerek boldı[18].

2008-jıl iyul ayında bul hár túrli tárepler Oslodaǵı konferenciyaǵa jıynaldı. Bunıń aqıbetinde 2009-jıldıń basında barlıq tiyisli jumıslardı birlestiriw hám tildi alǵa órletiw boyınsha kelisiwge alıp keldi. Nátiyjede, 2009-jıl dekabr ayında ECMAScript 5 standartı shıǵarıldı.

Jetiliskenlik dárejesine shıǵıw

Til boyınsha úlken jumıslar bir neshe jıl dawam etti hám 2015-jılı ECMAScript 6 járiyalanıwı menen rásmiylestirilgen keń kólemli qosımshalar hám jaqsılanıwlar menen juwmaqlandı[19].

2009-jılı Rayan Dal tárepinen Node.js-tiń jaratılıwı JavaScripttiń veb-brauzerlerden tıs qollanılıwınıń aytarlıqtay dárejede ósiwine túrtki boldı. Node V8 dvijogın, waqıyalar ciklin hám I/O API-lerin birlestiredi, usılayınsha jeke isleytuǵın JavaScript orınlaw sistemasın usınadı[20][21]. 2018-jılǵa kelip, Node millionlaǵan baǵdarlamashılar tárepinen qollanıldı,[22] hám npm dúnyadaǵı hár qanday paket menedjerleri arasında eń kóp modulge iye boldı[23].

ECMAScript specifikaciyasınıń joybarı házirgi waqıtta GitHub-ta ashıq saqlanadı, hám basılımlar úziliksiz jıllıq esabatlar arqalı shıǵarıladı[24]. Tilge kirgiziliwi múmkin bolǵan ózgerisler keń kólemli usınıs procesi arqalı tekseriledi[25][26]. Házir baǵdarlamashılar basılım nomerleriniń ornına keleshektegi funkciyalardıń statusın jeke-jeke tekseredi.

Házirgi JavaScript ekosisteması kóplegen kitapxanalar menen freymvorklerge, qáliplesken programmalastırıw ámeliyatlarına hám JavaScripttiń veb-brauzerlerden tıs jerlerde keń qollanılıwına iye. Sonıń menen bir qatarda, bir betlik qosımshalar hám basqa da JavaScriptke kóp súyenetuǵın veb-saytlardıń kóbeyiwi menen islep shıǵıw processine járdem beriw ushın bir neshe transpaylerler jaratıldı.

Sawda belgisi

«JavaScript» - bul Amerika Qurama Shtatlarındaǵı Oracle korporaciyasınıń sawda belgisi[27][28]. Bul sawda belgisi dáslep 1997-jılı 6-mayda Sun Microsystems kompaniyasına berilgen edi hám 2009-jılı Oracle Sun-dı satıp alǵanda olarǵa ótti[29][30].

2024-jıl sentyabr ayında Rayan Dal basshılıǵında bir xat tarqatıldı, onda Oracle-dı JavaScript sawda belgisin azat etiwge shaqırǵan. JavaScripttiń dáslepki jaratıwshısı Brendan Eyx bul baslamanı qollap-quwatlaǵan 14 000 nan aslam qol qoyıwshılar arasında boldı.

Veb-saytta klient táreptegi qollanılıwı

JavaScript - vebtiń ústemlik etiwshi klient táreptegi skriptlew tili bolıp, barlıq veb-saytlardıń 99%-i onı usı maqsette qollanadı. Skriptler HTML hújjetlerine jaylastırıladı yamasa onnan qosıladı hám DOM menen óz-ara tásir etedi.

Barlıq tiykarǵı veb-brauzerlerde paydalanıwshınıń qurılmasında kodtı orınlaytuǵın ornatılǵan JavaScript dvijogı bar.

Skriptlengen is-háreketlerge mısallar

  • Betti qayta júklemesten, Ajax yamasa WebSocket arqalı jańa veb-bet kontentin júklew. Mısalı, sociallıq media paydalanıwshıları aǵımdaǵı betten shıqpastan xabarlar jibere hám qabıl ete aladı.
  • Obyektlerdi áste payda etiw hám joq etiw, ólshemin ózgertiw hám jıljıtıw sıyaqlı veb-bet animaciyaları.
  • Brauzer oyınların oynaw.
  • Aǵımlı media kórsetiliwin basqarıw.
  • Qalqımalı reklamalardı yamasa eskertiw aynaların payda etiw.
  • Maǵlıwmatlar veb-serverge jiberilmesten aldın veb-formanıń kirgiziw mánislerin tekseriw.
  • Paydalanıwshınıń is-háreketi haqqındaǵı maǵlıwmatlardı jazıp alıw hám onı serverge jiberiw. Veb-sayt iyesi bul maǵlıwmatlardı analitika, reklamanı baqlaw hám jekelestiriw ushın paydalana aladı.
  • Paydalanıwshını basqa betke qayta baǵdarlaw.
  • Saqlaw yamasa IndexedDB standartları arqalı paydalanıwshınıń qurılmasında maǵlıwmatlardı saqlaw hám alıw.

Kitapxanalar hám freymvorklar

Veb-saytlardıń 80%-ten aslamı ózleriniń klient táreptegi skriptlewiniń bir bólimi retinde úshinshi táreptiń JavaScript kitapxanasın yamasa veb-freymvorkın qollanadı[31].

jQuery - bul eń kóp qollanılatuǵını bolıp tabıladı. Basqa belgili kitapxanalarǵa Angular, Bootstrap, Lodash, Modernizr, React, Underscore hám Vue kiredi. jQuery hám Bootstrap sıyaqlı bir neshe opciyalardı birgelikte qollanıw múmkin[32].

Biraq, hesh qanday kitapxana yamasa freymvorktı paydalanbaytuǵın, onıń ornına tolıǵı menen standart JavaScript funkciyalarına súyenetuǵın veb-saytlar ushın «Vanilla JS» termini oylap tabıldı[33].

Basqa qollanıw tarawları

JavaScripttiń qollanılıwı onıń veb-brauzerdegi dáslepki ornınan da keńeydi. Házirgi waqıtta JavaScript dvijokları server táreptegi veb-saytlardı ornalastırıw ushın da, brauzerden tıs qosımshalar ushın da hár túrli basqa programmalıq támiynat sistemalarına jaylastırılǵan.

Server táreptegi JavaScriptti qollanıwdı alǵa ilgerletiw boyınsha dáslepki háreketler Netscape Enterprise Server hám Microsofttıń Internet Information Services[34][35] boldı, biraq olar kishi tarawlar edi[36]. Server táreptegi qollanıw aqıbetinde 2000-jıllardıń aqırında Node.js hám basqa usıllardıń jaratılıwı menen óse basladı.

Electron, Cordova, React Native hám basqa da qosımsha freymvorkleri is-háreketi JavaScriptte ámelge asırılǵan kóplegen qosımshalardı jaratıw ushın qollanıldı. Basqa brauzerden tıs qosımshalarǵa Adobe Acrobattıń PDF hújjetlerin skriptlewdi qollap-quwatlawı[37] hám JavaScriptte jazılǵan GNOME Shell keńeytpeleri kiredi[38].

Oracle kompaniyası JDK 8 versiyasınan baslap óziniń Java islep shıǵıw komplekti (JDK) API kitapxanasınıń bir bólimi retinde Nashorn atlı JavaScript interpretatorın hám jjs buyrıq qatarı interpretatorın usınatuǵın edi. Ol JDK 15-te alıp taslandı. Onıń ornına Oracle GraalJS-ti usındı, onı OpenJDK menen de qollanıw múmkin. Bul JavaScript kodında Java obyektlerin jaratıwǵa hám olarǵa silteme beriwge, sonday-aq Java-da jazılǵan qosımshalarǵa JavaScriptte orınlanıw waqtındaǵı skriptlewdi qosıwǵa imkaniyat beredi[39][40][41][42].

JavaScript ayırım ornatılǵan sistemalarda, ádette Node.js-ti paydalanıw arqalı qollanılǵan[43][44][45].

Derekler

  1. ↑ «Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites». W3Techs. Qaraldı: 27-fevral 2024-jıl.
  2. ↑ «ECMAScript 2020 Language Specification». 8-may 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-may 2020-jıl.
  3. ↑ Enzer, Larry «The Evolution of the Web Browsers». Monmouth Web Developers (31-avgust 2018-jıl). 31-avgust 2018-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 31-avgust 2018-jıl.
  4. ↑ «Chapter 4. How JavaScript Was Created». speakingjs.com. 27-fevral 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 21-noyabr 2017-jıl.
  5. ↑ Fin JS (June 17, 2016), „Brendan Eich – CEO of Brave“, YouTube, qaraldı: February 7, 2018
  6. ↑ "Netscape Communications Corp.", Browser enhancements. Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD
  7. ↑ «TechVision: Innovators of the Net: Brendan Eich and JavaScript». 8-fevral 2008-jılda túp nusqadan arxivlendi.
  8. ↑ Han, Sheon (4 March 2024). „JavaScript Runs the World—Maybe Even Literally“. Wired. Qaraldı: 21 August 2024.
  9. ↑ «Chapter 5. Standardization: ECMAScript». speakingjs.com. 1-noyabr 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 1-noyabr 2021-jıl.
  10. ↑ Champeon, Steve «JavaScript, How Did We Get Here?». oreilly.com (6-aprel 2001-jıl). 19-iyul 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 16-iyul 2016-jıl.
  11. ↑ «Microsoft Internet Explorer 3.0 Beta Now Available». microsoft.com. Microsoft (29-may 1996-jıl). 24-noyabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 16-iyul 2016-jıl.
  12. ↑ McCracken, Harry «The Unwelcome Return of "Best Viewed with Internet Explorer"». technologizer.com (16-sentyabr 2010-jıl). 23-iyun 2018-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 16-iyul 2016-jıl.
  13. ↑ Baker, Loren (November 24, 2004). "Mozilla Firefox Internet Browser Market Share Gains to 7.4%". Search Engine Journal. https://www.searchenginejournal.com/mozilla-firefox-internet-browser-market-share-gains-to-74/1082/.
  14. ↑ Weber, Tim (May 9, 2005). "The assault on software giant Microsoft". BBC News. https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4508897.stm.
  15. ↑ «Big browser comparison test: Internet Explorer vs. Firefox, Opera, Safari and Chrome». PC Games Hardware. Computec Media AG (3-iyul 2009-jıl). 2-may 2012-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 28-iyun 2010-jıl.
  16. ↑ Purdy, Kevin «Lifehacker Speed Tests: Safari 4, Chrome 2». Lifehacker (11-iyun 2009-jıl). 14-aprel 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-may 2021-jıl.
  17. ↑ «TraceMonkey: JavaScript Lightspeed, Brendan Eich's Blog». 4-dekabr 2015-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-iyul 2020-jıl.
  18. ↑ „Mozilla asks, 'Are we fast yet?'“. Wired. June 22, 2018da túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: January 18, 2019.
  19. ↑ «ECMAScript 6: New Features: Overview and Comparison». es6-features.org. 18-mart 2018-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 19-mart 2018-jıl.
  20. ↑ Professional Node.js: Building JavaScript Based Scalable Software 2017-03-24 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., John Wiley & Sons, 01-Oct-2012
  21. ↑ Sams Teach Yourself Node.js in 24 Hours 2017-03-23 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., Sams Publishing, 05-Sep-2012
  22. ↑ Lawton, George «The secret history behind the success of npm and Node». TheServerSide (19-iyul 2018-jıl). 2-avgust 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2-avgust 2021-jıl.
  23. ↑ Brown, Paul «State of the Union: npm». Linux.com (13-yanvar 2017-jıl). 2-avgust 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2-avgust 2021-jıl.
  24. ↑ Branscombe, Mary «JavaScript Standard Moves to Yearly Release Schedule; Here is What's New for ES16». The New Stack (4-may 2016-jıl). 16-yanvar 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 15-yanvar 2021-jıl.
  25. ↑ «The TC39 Process». tc39.es. Ecma International. 7-fevral 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 15-yanvar 2021-jıl.
  26. ↑ «ECMAScript proposals». TC39. 4-dekabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 15-yanvar 2021-jıl.
  27. ↑ «U.S. Trademark Serial No. 75026640». uspto.gov. United States Patent and Trademark Office (6-may 1997-jıl). 13-iyul 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-may 2021-jıl.
  28. ↑ «Legal Notices». oracle.com. Oracle Corporation. 5-iyun 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-may 2021-jıl.
  29. ↑ "Oracle to buy Sun in $7.4-bn deal". The Economic Times. 21 April 2009. https://economictimes.indiatimes.com/tech/software/oracle-to-buy-sun-in-7-4-bn-deal/articleshow/4427747.cms.
  30. ↑ Claburn, Thomas (17 September 2024). "Oracle urged again to give up JavaScript trademark". The Register. https://www.theregister.com/2024/09/17/oracle_urged_to_surrender_javascript_trademark/.
  31. ↑ «Usage statistics of JavaScript libraries for websites». W3Techs. Qaraldı: 9-aprel 2021-jıl.
  32. ↑ «Using jQuery with Bootstrap». clouddevs.com (10-iyun 2019-jıl). Qaraldı: 17-mart 2024-jıl.
  33. ↑ «Vanilla JS». vanilla-js.com (16-iyun 2020-jıl). 16-iyun 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 17-iyun 2020-jıl.
  34. ↑ «Server-Side JavaScript Guide». oracle.com. Oracle Corporation (11-dekabr 1998-jıl). 11-mart 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-may 2021-jıl.
  35. ↑ Clinick, Andrew «Introducing JScript .NET». Microsoft Developer Network. Microsoft (14-iyul 2000-jıl). — „[S]ince the 1996 introduction of JScript version 1.0 ... we've been seeing a steady increase in the usage of JScript on the server—particularly in Active Server Pages (ASP)“. 10-noyabr 2017-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 10-aprel 2018-jıl.
  36. ↑ Mahemoff, Michael. «Server-Side JavaScript, Back with a Vengeance». readwrite.com (17-dekabr 2009-jıl). 17-iyun 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 16-iyul 2016-jıl.
  37. ↑ «JavaScript for Acrobat». adobe.com (7-avgust 2009-jıl). 7-avgust 2009-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 18-avgust 2009-jıl.
  38. ↑ treitter «Answering the question: "How do I develop an app for GNOME?"». livejournal.com (2-fevral 2013-jıl). 11-fevral 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 7-fevral 2013-jıl.
  39. ↑ Ponge, Julien «Oracle Nashorn: A Next-Generation JavaScript Engine for the JVM». oracle.com. Oracle Corporation (19-aprel 2018-jıl). Qaraldı: 17-fevral 2025-jıl.
  40. ↑ «Migration Guide from Nashorn to GraalJS». graalvm.org. Qaraldı: 17-fevral 2025-jıl.
  41. ↑ «GraalJS». GraalVM. Qaraldı: 17-fevral 2025-jıl.
  42. ↑ «Java Interoperability». oracle.com. Oracle. Qaraldı: 17-fevral 2025-jıl.
  43. ↑ «Tessel 2... Leverage all the libraries of Node.JS to create useful devices in minutes with Tessel.». tessel.io. 26-may 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 8-may 2021-jıl.
  44. ↑ «Node.js Raspberry Pi GPIO Introduction». w3schools.com. 13-avgust 2021-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 3-may 2020-jıl.
  45. ↑ «Espruino – JavaScript for Microcontrollers». espruino.com. 1-may 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 3-may 2020-jıl.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=JavaScript&oldid=158169» saytınan alınǵan