JavaScript beti redaktorlanıp atır

{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em"
! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;" |JavaScript
|-
| colspan="2" style="text-align:center" |[[File:JavaScript_code.png|250px]]
|-
| colspan="2" style="text-align:center; font-style:italic;" |JavaScript [[Derek kodı|derek kodınıń]] skrinshotı
|-
! Paradigmaları
| [[Programmalastırıw paradigması|Kóp paradigmalı]]: [[Waqıyaǵa tiykarlanǵan programmalastırıw|waqıyaǵa tiykarlanǵan]], [[Funkcional programmalastırıw|funkcional]], [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]], [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]], [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]]
|-
! Shańaraǵı
| ECMAScript
|-
! Dóretiwshi
| Dáslep Netscape kompaniyasınan Brendan Eyx; keyin basqalar ECMAScript standartına úles qostı
|-
! Birinshi shıǵıwı
| 4-dekabr, 1995
|-
! Turaqlı reliz
| ECMAScript 2024 / iyun 2024
|-
! Sınaq versiyası
| ECMAScript 2025 / 27-mart 2024
|-
! Tiplestiriw tártibi
| Dinamikalıq, hálsiz, duck
|-
! Yad basqarıwı
| Qaldıqları jıynalatuǵın
|-
! Kóriw sheńberi 
| Leksikalıq
|-
! Fayl keńeytpeleri
| .js • .mjs • .cjs
|-
! Veb-saytı
| [https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-262/ ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-262/]
|}
'''JavaScript (JS)''' — bul [[HTML]] hám [[CSS]] penen bir qatarda [[Veb-platforma|veb-platformanıń]] tiykarǵı texnologiyası hám [[programmalastırıw tili]] bolıp tabıladı. Dúnya júzilik tordaǵı [[Veb-sayt|veb-saytlardıń]] toqsan toǵız procenti [[Veb-bet|veb-bettiń]] is-háreketi ushın klient tárepte JavaScriptten paydalanadı<ref name="deployedstats">{{Web deregi | bet = Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites| url = https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript| qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-fevral | jumıs = W3Techs}}</ref>.

[[Veb-brauzer|Veb-brauzerlerde]] klient kodın orınlaytuǵın arnawlı JavaScript dvijogı bar. Bul dvijoklar sonıń menen birge ayırım serverlerde hám hár túrli qosımshalarda da qollanıladı. Brauzerden tıs paydalanıw ushın eń keń tarqalǵan orınlaw sisteması (runtime system) - bul [[Node.js]].

JavaScript — bul ECMAScript standartına sáykes keletuǵın, kóbinese sol waqıttıń ózinde kompilyaciyalanatuǵın joqarı dárejeli til<ref name="tc39">{{Web deregi | bet = ECMAScript 2020 Language Specification| url = https://tc39.es/ecma262/#sec-overview| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200508053013/https://tc39.es/ecma262/#sec-overview| arxivsáne = 2020-jıl 8-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-may }}</ref>. Ol dinamikalıq tiplestiriwge, [[Prototipke tiykarlanǵan programmalastırıw|prototipke tiykarlanǵan]] [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanıwǵa]] hám birinshi dárejeli funkciyalarǵa iye. Ol [[Waqıyaǵa tiykarlanǵan programmalastırıw|waqıyaǵa tiykarlanǵan]], [[Funkcional programmalastırıw|funkcional]] hám [[imperativ programmalastırıw]] usılların qollap-quwatlaytuǵın [[Programmalastırıw paradigması|kóp paradigmalı]] [[Programmalastırıw tili|til]] bolıp tabıladı. Onıń tekst, sáneler, turaqlı ańlatpalar, standart maǵlıwmat strukturaları hám Hújjet Obyekt Modeli (DOM) menen islesiw ushın qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) bar.

ECMAScript standartı [[Kompyuter tarmaǵı|tarmaqqa qosılıw]], saqlaw yamasa grafikalıq imkaniyatlar sıyaqlı hesh qanday [[kirgiziw/shıǵarıw]] (I/O) quralların óz ishine almaydı. Ámeliyatta, veb-brauzer yamasa basqa orınlaw sisteması I/O ushın JavaScript API-lerin usınadı.

[[Java (programmalastırıw tili)|Java]] hám JavaScript atı hám [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisi]] jaǵınan uqsas bolsa da, bul eki til bir-birinen ózgeshelenedi hám dizaynı jaǵınan úlken ayırmashılıqqa iye.

== Tariyxı ==

=== Netscape-te jaratılıwı ===
[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysine]] iye birinshi keń tarqalǵan [[veb-brauzer]] Mosaic 1993-jılı shıǵarıldı. Keyinirek Mosaic-tiń jetekshi baǵdarlamashıları Netscape korporaciyasına tiykar saldı hám 1994-jılı Netscape Navigator atlı anaǵurlım jetilistirilgen brauzerdi shıǵardı. Bul tez arada eń kóp qollanılatuǵın brauzerge aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.mwdwebsites.com/nj-web-design-web-browsers.html| bet = The Evolution of the Web Browsers| familiya = Enzer| at = Larry| sáne = 2018-jıl 31-avgust | jumıs = Monmouth Web Developers| qaralǵan sáne = 2018-jıl 31-avgust | arxivsáne = 2018-jıl 31-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180831174847/https://www.mwdwebsites.com/nj-web-design-web-browsers.html| url-status = dead}}</ref>.

Vebtiń bul qáliplesiw jıllarında [[Veb-bet|veb-betler]] tek statikalıq bolıp, brauzerge júklengennen keyin dinamikalıq is-háreket imkaniyatı joq edi. Gúllep-rawajlanıp atırǵan veb-baǵdarlamalastırıw tarawında bul sheklewdi alıp taslawǵa umtılıs boldı, sonlıqtan 1995-jılı Netscape kompaniyası Navigatorǵa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] qosıwdı sheshti. Olar oǵan erisiw ushın eki joldı tańladı: [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] tilin engiziw ushın [[Sun Microsystems]] penen birge islesiw, hám sol waqıttıń ózinde Scheme tilin engiziw ushın Brendan Eyx (Brendan Eich) ti jallaw<ref name="origin">{{Web deregi | url = https://exploringjs.com/es5/ch04.html| bet = Chapter 4. How JavaScript Was Created| jumıs = speakingjs.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | arxivsáne = 2020-jıl 27-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200227184037/https://speakingjs.com/es5/ch04.html| url-status = live}}</ref>.

Maqset «kópshilikke arnalǵan til»,<ref name="EichVideo">{{Citation |last=Fin JS |title=Brendan Eich&nbsp;– CEO of Brave |date=June 17, 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=XOmhtfTrRxc |website=YouTube |access-date=February 7, 2018}}</ref> «baǵdarlamashı emeslerge dinamikalıq, interaktiv [[Veb-sayt|veb-saytlar]] jaratıwǵa járdem beriw» edi<ref>"Netscape Communications Corp.", Browser enhancements. Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD</ref>. Netscape basqarması tez arada eń jaqsı sheshim Eyxtiń sintaksisi Java-ǵa uqsas hám Scheme yamasa basqa ámeldegi skript tillerine azıraq uqsaytuǵın jańa til oylap tabıwı ekenligine qarar etti. Jańa til hám onıń [[Interpretator|interpretatorı]] 1995-jıl sentyabrde Navigatordıń beta-versiyası quramında birinshi ret shıǵarılǵanda LiveScript dep atalǵan bolsa da, dekabrdegi rásmiy relizde onıń atı JavaScriptke ózgertildi<ref name="techvision">{{Web deregi | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080208124612/https://wp.netscape.com/comprod/columns/techvision/innovators_be.html| arxivsáne = 2008-jıl 8-fevral | bet = TechVision: Innovators of the Net: Brendan Eich and JavaScript| url = https://wp.netscape.com/comprod/columns/techvision/innovators_be.html}}</ref><ref name="wired2024">{{cite magazine |last1=Han |first1=Sheon |title=JavaScript Runs the World—Maybe Even Literally |url=https://www.wired.com/story/javascript-runs-the-world-maybe-literally/ |magazine=Wired |date=4 March 2024 |access-date=21 August 2024}}</ref>.

JavaScript atınıń tańlanıwı aljasıwlarǵa sebep boldı, bul onıń Java menen tikkeley baylanıslı ekenligin ańlatatuǵın edi. Sol waqıtta dot-kom bumi baslanǵan hám Java jańa ataqlı til edi, sonlıqtan Eyx JavaScript atın Netscape tárepinen marketing hiylesi dep esapladı.

=== Microsoft tárepinen qabıl etiliwi ===
[[Microsoft]] 1995-jılı Internet Explorerdi shıǵardı, bul Netscape penen brauzerler urısına alıp keldi. JavaScript baǵdarında Microsoft JScript dep atalǵan óziniń interpretatorın jarattı<ref name="sjsch5">{{Web deregi | bet = Chapter 5. Standardization: ECMAScript| url = https://speakingjs.com/es5/ch05.html| jumıs = speakingjs.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-noyabr | arxivsáne = 2021-jıl 1-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211101184346/http://speakingjs.com/es5/ch05.html| url-status = dead}}</ref>.

Microsoft JScript-ti birinshi ret 1996-jılı [[CSS]]-ti dáslepki qollap-quwatlawı hám [[HTML]] keńeytpeleri menen birge shıǵardı. Bul implementaciyalardıń hárbiri Netscape Navigatordaǵı uqsaslarınan aytarlıqtay dárejede ayırmashılıq etti<ref name="O'Reilly-2001">{{Web deregi | url = https://archive.oreilly.com/pub/a/javascript/2001/04/06/js_history.html| bet = JavaScript, How Did We Get Here?| familiya = Champeon| at = Steve| sáne = 2001-jıl 6-aprel | jumıs = oreilly.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160719020828/https://archive.oreilly.com/pub/a/javascript/2001/04/06/js_history.html| arxivsáne = 2016-jıl 19-iyul | url-status = dead}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://news.microsoft.com/1996/05/29/microsoft-internet-explorer-3-0-beta-now-available/| bet = Microsoft Internet Explorer 3.0 Beta Now Available| baspaxana = Microsoft| sáne = 1996-jıl 29-may | jumıs = microsoft.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124154053/https://news.microsoft.com/1996/05/29/microsoft-internet-explorer-3-0-beta-now-available/| url-status = live}}</ref>. Bul ayırmashılıqlar baǵdarlamashılar ushın óz [[Veb-sayt|veb-saytlarınıń]] eki brauzerde de durıs islewin támiyinlewdi qıyınlastırdı, bul bir neshe jıl dawamında «Netscape-te jaqsıraq kórinedi» hám «Internet Explorerde de jaqsıraq kórinedi» logotipleriniń keń tarqalıwına sebep boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.technologizer.com/2010/09/16/the-unwelcome-return-of-best-viewed-with-internet-explorer/| bet = The Unwelcome Return of "Best Viewed with Internet Explorer"| familiya = McCracken| at = Harry| sáne = 2010-jıl 16-sentyabr | jumıs = technologizer.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-iyul | arxivsáne = 2018-jıl 23-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180623192402/https://www.technologizer.com/2010/09/16/the-unwelcome-return-of-best-viewed-with-internet-explorer/| url-status = live}}</ref>.

=== JScripttiń rawajlanıwı ===
''Brendan Eyx keyinirek bul dáwir haqqında bılay dedi: «Ol ele de qosımsha til sıyaqlı. Onı áste yamasa tártipke salıwshı dep esaplaydı. Adamlar eski brauzerdiń tómengi jaǵındaǵı eski status qatarında qalıp shıǵıwshı aynalar yamasa jıljıytuǵın xabarlardı isleydi»''

1996-jıl noyabrde Netscape barlıq brauzer óndiriwshileri sáykes kele alatuǵın standart specifikaciyanıń baslanǵısh noqatı retinde JavaScriptti Ecma International shólkemine usındı. Bul 1997-jıl iyun ayında birinshi ECMAScript til specifikaciyasınıń rásmiy shıǵarılıwına alıp keldi.

Standartlastırıw procesi bir neshe jıl dawam etti, 1998-jıl iyun ayında ECMAScript 2 hám 1999-jıl dekabrde ECMAScript 3 shıǵarıldı. ECMAScript 4 ústindegi jumıslar 2000-jılı baslandı.

Biraq, tildi tolıq standartlastırıwǵa talpınıwlar Microsofttıń brauzer bazarında tez pát penen ústem poziciyaǵa iye bolıwı sebepli toqtap qaldı. 2000-jıllardıń basına kelip, Internet Explorerdiń bazar úlesi 95%-ke jetti<ref name="searchenginejournal.com">{{cite news |last1=Baker |first1=Loren |date=November 24, 2004 |url=https://www.searchenginejournal.com/mozilla-firefox-internet-browser-market-share-gains-to-74/1082/ |title=Mozilla Firefox Internet Browser Market Share Gains to 7.4% |work=Search Engine Journal |access-date=May 8, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507013607/https://www.searchenginejournal.com/mozilla-firefox-internet-browser-market-share-gains-to-74/1082/ |url-status=live}}</ref>. Bul JScripttiń veb-te klient táreptegi skriptlew ushın de-fakto standartqa aylanǵanın ańlattı.

Microsoft dáslep standartlastırıw processine qatnastı hám óziniń JScript tilinde ayırım usınıslardı ámelge asırdı, biraq aqıbetinde ol ECMA jumıslarında birge islesiwdi toqtattı. Solay etip ECMAScript 4 toqtatıldı.

=== Ósiw hám standartlastırıw ===
2000-jıllardıń basında Internet Explorer ústemligi dáwirinde klient táreptegi skriptlew turaqlı jaǵdayda edi. Bul jaǵday 2004-jılı Netscape-tiń miyrasxorı Mozilla kompaniyası Firefox brauzerin shıǵarǵannan keyin ózgere basladı. Firefox kópshilik tárepinen jaqsı qabıl etildi hám Internet Explorerden ádewir bazar úlesin aldı<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4508897.stm |title=The assault on software giant Microsoft |last=Weber |first=Tim |date=May 9, 2005 |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925233936/https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4508897.stm |archive-date=September 25, 2017}}</ref>.

2005-jılı Mozilla ECMA International shólkemine qosıldı hám XML ushın ECMAScript (E4X) standartı boyınsha jumıslar baslandı. Bul Mozillanıń Macromedia (keyinirek Adobe Systems tárepinen satıp alınǵan) menen birgelikte islesiwine alıp keldi, olar ózleriniń ECMAScript 4 joybarına tiykarlanǵan ActionScript 3 tilinde E4X-ti ámelge asırıp atırǵan edi. Maqset ActionScript 3-ti jańa ECMAScript 4 retinde standartlastırıw boldı. Usı maqsette, Adobe Systems Tamarin implementaciyasın ashıq kodlı proekt retinde shıǵardı. Biraq, Tamarin hám ActionScript 3 ámeldegi klient táreptegi skriptlewden júdá ayırmashılıq etti hám Microsofttıń birge islewisiz ECMAScript 4 hesh qashan nátiyjege erise almadı.

Sol waqıtta ECMA jumısları menen baylanıslı bolmaǵan ashıq kodlı jámiyetlerde júdá áhmiyetli waqıyalar bolıp atır edi. 2005-jılı Djessi Djeyms Garrett aq qaǵaz járiyaladı, onda ol [[Ajax (programmalastırıw)|Ajax]] terminin oylap taptı hám maǵlıwmatlardı fonda júklewge imkaniyat beretuǵın, usılayınsha betti tolıq qayta júklewge mútájlikti joq etetuǵın bir qatar texnologiyalardı súwretledi, bul texnologiyalardıń tiykarı JavaScript edi. Bul ashıq kodlı kitapxanalar hám olardıń átirapında qáliplesken jámiyetlerdiń basshılıǵında JavaScripttiń qayta tikleniw dáwirin baslap berdi. jQuery, Prototype, Dojo Toolkit hám MooTools sıyaqlı kóplegen jańa kitapxanalar jaratıldı.

[[Google]] 2008-jılı óziniń Chrome brauzerin shıǵardı, onıń V8 JavaScript dvijogı básekileslerinen tezirek edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcgameshardware.com/aid,687738/Big-browser-comparison-test-Internet-Explorer-vs-Firefox-Opera-Safari-and-Chrome-Update-Firefox-35-Final/Practice/| bet = Big browser comparison test: Internet Explorer vs. Firefox, Opera, Safari and Chrome| jumıs = PC Games Hardware| sáne = 2009-jıl 3-iyul | baspaxana = Computec Media AG| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-iyun | arxivsáne = 2012-jıl 2-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120502043027/http://www.pcgameshardware.com/aid,687738/Big-browser-comparison-test-Internet-Explorer-vs-Firefox-Opera-Safari-and-Chrome-Update-Firefox-35-Final/Practice/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://lifehacker.com/lifehacker-speed-tests-safari-4-chrome-2-and-more-5286869| bet = Lifehacker Speed Tests: Safari 4, Chrome 2| at = Kevin| familiya = Purdy| jumıs = [[Lifehacker]]| sáne = 2009-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-may | arxivsáne = 2021-jıl 14-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210414095403/https://lifehacker.com/lifehacker-speed-tests-safari-4-chrome-2-and-more-5286869| url-status = live}}</ref>. Tiykarǵı innovaciya sol waqtıń ózinde kompilyaciyalaw (JIT) boldı,<ref>{{Web deregi | url = https://brendaneich.com/2008/08/tracemonkey-javascript-lightspeed/| bet = TraceMonkey: JavaScript Lightspeed, Brendan Eich's Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 4-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151204091540/https://brendaneich.com/2008/08/tracemonkey-javascript-lightspeed/| url-status = live}}</ref> sonlıqtan basqa brauzer óndiriwshileri de JIT ushın óz dvijokların qayta islep shıǵıwı kerek boldı<ref>{{cite magazine |title=Mozilla asks, 'Are we fast yet?' |url=https://www.wired.com/2010/09/mozilla-asks-are-we-fast-yet/ |magazine=Wired |access-date=January 18, 2019 |archive-date=June 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622213244/https://www.wired.com/2010/09/mozilla-asks-are-we-fast-yet/ |url-status=live }}</ref>.

2008-jıl iyul ayında bul hár túrli tárepler [[Oslo|Oslodaǵı]] konferenciyaǵa jıynaldı. Bunıń aqıbetinde 2009-jıldıń basında barlıq tiyisli jumıslardı birlestiriw hám tildi alǵa órletiw boyınsha kelisiwge alıp keldi. Nátiyjede, 2009-jıl dekabr ayında ECMAScript 5 standartı shıǵarıldı.

=== Jetiliskenlik dárejesine shıǵıw ===
Til boyınsha úlken jumıslar bir neshe jıl dawam etti hám 2015-jılı ECMAScript 6 járiyalanıwı menen rásmiylestirilgen keń kólemli qosımshalar hám jaqsılanıwlar menen juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | url = https://es6-features.org/| bet = ECMAScript 6: New Features: Overview and Comparison| jumıs = es6-features.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-mart | arxivsáne = 2018-jıl 18-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180318064130/https://es6-features.org/| url-status = usurped}}</ref>.

2009-jılı Rayan Dal tárepinen [[Node.js]]-tiń jaratılıwı JavaScripttiń veb-brauzerlerden tıs qollanılıwınıń aytarlıqtay dárejede ósiwine túrtki boldı. Node V8 dvijogın, waqıyalar ciklin hám I/O API-lerin birlestiredi, usılayınsha jeke isleytuǵın JavaScript orınlaw sistemasın usınadı<ref>[https://books.google.com/books?id=ZH6bpbcrlvYC&q=nodejs Professional Node.js: Building JavaScript Based Scalable Software] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324021220/https://books.google.com/books?id=ZH6bpbcrlvYC&printsec=frontcover&dq=nodejs&hl=en&sa=X#v=onepage&q=nodejs&f=false |date=2017-03-24 }}, John Wiley & Sons, 01-Oct-2012</ref><ref name="b3">[https://books.google.com/books?id=KGt-FxUEj48C&dq=nodejs&pg=PT24 Sams Teach Yourself Node.js in 24 Hours] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323192039/https://books.google.com/books?id=KGt-FxUEj48C&pg=PT24&dq=nodejs&hl=en&sa=X#v=onepage&q=nodejs&f=false |date=2017-03-23 }}, Sams Publishing, 05-Sep-2012</ref>. 2018-jılǵa kelip, Node millionlaǵan baǵdarlamashılar tárepinen qollanıldı,<ref>{{Web deregi | last1 = Lawton| first1 = George| bet = The secret history behind the success of npm and Node| url = https://www.theserverside.com/blog/Coffee-Talk-Java-News-Stories-and-Opinions/The-secret-history-behind-the-success-of-npm-and-Node| jumıs = TheServerSide| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-avgust | sáne = 2018-jıl 19-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 2-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210802165613/https://www.theserverside.com/blog/Coffee-Talk-Java-News-Stories-and-Opinions/The-secret-history-behind-the-success-of-npm-and-Node| url-status = live}}</ref> hám npm dúnyadaǵı hár qanday paket menedjerleri arasında eń kóp modulge iye boldı<ref>{{Web deregi | last1 = Brown| first1 = Paul| bet = State of the Union: npm| url = https://www.linux.com/news/state-union-npm/| jumıs = Linux.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-avgust | sáne = 2017-jıl 13-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 2-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210802165614/https://www.linux.com/news/state-union-npm/| url-status = live}}</ref>.

ECMAScript specifikaciyasınıń joybarı házirgi waqıtta [[GitHub]]-ta ashıq saqlanadı, hám basılımlar úziliksiz jıllıq esabatlar arqalı shıǵarıladı<ref name=branscombe>{{Web deregi | url = https://thenewstack.io/whats-new-es2016/| bet = JavaScript Standard Moves to Yearly Release Schedule; Here is What's New for ES16| familiya = Branscombe| at = Mary| sáne = 2016-jıl 4-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-yanvar | jumıs = The New Stack| arxivsáne = 2021-jıl 16-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210116181757/https://thenewstack.io/whats-new-es2016/| url-status = live}}</ref>. Tilge kirgiziliwi múmkin bolǵan ózgerisler keń kólemli usınıs procesi arqalı tekseriledi<ref>{{Web deregi | url = https://tc39.es/process-document/| bet = The TC39 Process| baspaxana = Ecma International| jumıs = tc39.es| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 7-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210207105535/https://tc39.es/process-document/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://github.com/tc39/proposals/blob/master/README.md| bet = ECMAScript proposals| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-yanvar | baspaxana = TC39| arxivsáne = 2020-jıl 4-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201204221147/https://github.com/tc39/proposals/blob/master/README.md| url-status = live}}</ref>. Házir baǵdarlamashılar basılım nomerleriniń ornına keleshektegi funkciyalardıń statusın jeke-jeke tekseredi.

Házirgi JavaScript ekosisteması kóplegen kitapxanalar menen [[Veb freymvork|freymvorklerge]], qáliplesken programmalastırıw ámeliyatlarına hám JavaScripttiń veb-brauzerlerden tıs jerlerde keń qollanılıwına iye. Sonıń menen bir qatarda, bir betlik qosımshalar hám basqa da JavaScriptke kóp súyenetuǵın veb-saytlardıń kóbeyiwi menen islep shıǵıw processine járdem beriw ushın bir neshe transpaylerler jaratıldı.

== Sawda belgisi ==
«JavaScript» - bul Amerika Qurama Shtatlarındaǵı [[Oracle Corporation|Oracle korporaciyasınıń]] sawda belgisi<ref>{{Web deregi | sáne = 1997-jıl 6-may | bet = U.S. Trademark Serial No. 75026640| url = https://tsdr.uspto.gov/#caseNumber=75026640&caseType=SERIAL_NO&searchType=statusSearch| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210713022850/https://tsdr.uspto.gov/#caseNumber=75026640&caseType=SERIAL_NO&searchType=statusSearch| arxivsáne = 2021-jıl 13-iyul | qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-may | jumıs = uspto.gov| baspaxana = [[United States Patent and Trademark Office]]}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Legal Notices| url = https://www.oracle.com/legal/trademarks.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210605142505/https://www.oracle.com/legal/trademarks.html| arxivsáne = 2021-jıl 5-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-may | jumıs = oracle.com| baspaxana = [[Oracle Corporation]]}}</ref>. Bul sawda belgisi dáslep 1997-jılı 6-mayda [[Sun Microsystems]] kompaniyasına berilgen edi hám 2009-jılı Oracle Sun-dı satıp alǵanda olarǵa ótti<ref>{{Cite news |title=Oracle to buy Sun in $7.4-bn deal | newspaper=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/software/oracle-to-buy-sun-in-7-4-bn-deal/articleshow/4427747.cms | date = 21 April 2009}}</ref><ref>{{Cite news |title=Oracle urged again to give up JavaScript trademark |work=The Register |url=https://www.theregister.com/2024/09/17/oracle_urged_to_surrender_javascript_trademark/ |date=17 September 2024 |last1=Claburn |first1=Thomas |access-date=2 February 2025}}</ref>.

2024-jıl sentyabr ayında Rayan Dal basshılıǵında bir xat tarqatıldı, onda Oracle-dı JavaScript sawda belgisin azat etiwge shaqırǵan. JavaScripttiń dáslepki jaratıwshısı Brendan Eyx bul baslamanı qollap-quwatlaǵan 14 000 nan aslam qol qoyıwshılar arasında boldı.

== Veb-saytta klient táreptegi qollanılıwı ==
JavaScript - vebtiń ústemlik etiwshi klient táreptegi [[skriptlew tili]] bolıp, barlıq veb-saytlardıń 99%-i onı usı maqsette qollanadı. Skriptler [[HTML]] hújjetlerine jaylastırıladı yamasa onnan qosıladı hám DOM menen óz-ara tásir etedi.

Barlıq tiykarǵı [[Veb-brauzer|veb-brauzerlerde]] paydalanıwshınıń qurılmasında kodtı orınlaytuǵın ornatılǵan JavaScript dvijogı bar.

=== Skriptlengen is-háreketlerge mısallar ===
* Betti qayta júklemesten, [[Ajax (programmalastırıw)|Ajax]] yamasa WebSocket arqalı jańa [[veb-bet]] kontentin júklew. Mısalı, [[sociallıq media]] [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıları]] aǵımdaǵı betten shıqpastan xabarlar jibere hám qabıl ete aladı.
* Obyektlerdi áste payda etiw hám joq etiw, ólshemin ózgertiw hám jıljıtıw sıyaqlı veb-bet animaciyaları.
* Brauzer oyınların oynaw.
* Aǵımlı media kórsetiliwin basqarıw.
* Qalqımalı reklamalardı yamasa eskertiw aynaların payda etiw.
* Maǵlıwmatlar [[Veb-server|veb-serverge]] jiberilmesten aldın veb-formanıń kirgiziw mánislerin tekseriw.
* Paydalanıwshınıń is-háreketi haqqındaǵı maǵlıwmatlardı jazıp alıw hám onı serverge jiberiw. Veb-sayt iyesi bul maǵlıwmatlardı analitika, reklamanı baqlaw hám jekelestiriw ushın paydalana aladı.
*Paydalanıwshını basqa betke qayta baǵdarlaw.
* Saqlaw yamasa IndexedDB standartları arqalı paydalanıwshınıń qurılmasında maǵlıwmatlardı saqlaw hám alıw.

=== Kitapxanalar hám freymvorklar ===
Veb-saytlardıń 80%-ten aslamı ózleriniń klient táreptegi skriptlewiniń bir bólimi retinde úshinshi táreptiń JavaScript kitapxanasın yamasa veb-freymvorkın qollanadı<ref name="lib_usage">{{Web deregi | url = https://w3techs.com/technologies/overview/javascript_library| bet = Usage statistics of JavaScript libraries for websites| jumıs = W3Techs| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-aprel }}</ref>.

jQuery - bul eń kóp qollanılatuǵını bolıp tabıladı. Basqa belgili [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalarǵa]] Angular, [[Bootstrap (front-end freymvork)|Bootstrap]], Lodash, Modernizr, [[React]], Underscore hám Vue kiredi. jQuery hám Bootstrap sıyaqlı bir neshe opciyalardı birgelikte qollanıw múmkin<ref>{{Web deregi | bet = Using jQuery with Bootstrap| url = https://clouddevs.com/jquery/web-projects-with-bootstrap/| jumıs = clouddevs.com| sáne = 2019-jıl 10-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-mart }}</ref>.

Biraq, hesh qanday kitapxana yamasa freymvorktı paydalanbaytuǵın, onıń ornına tolıǵı menen standart JavaScript funkciyalarına súyenetuǵın veb-saytlar ushın «Vanilla JS» termini oylap tabıldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 16-iyun | bet = Vanilla JS| url = https://vanilla-js.com/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616052335/https://vanilla-js.com/| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-iyun | jumıs = vanilla-js.com}}</ref>.

== Basqa qollanıw tarawları ==
JavaScripttiń qollanılıwı onıń veb-brauzerdegi dáslepki ornınan da keńeydi. Házirgi waqıtta JavaScript dvijokları server táreptegi veb-saytlardı ornalastırıw ushın da, brauzerden tıs qosımshalar ushın da hár túrli basqa programmalıq támiynat sistemalarına jaylastırılǵan.

Server táreptegi JavaScriptti qollanıwdı alǵa ilgerletiw boyınsha dáslepki háreketler Netscape Enterprise Server hám Microsofttıń Internet Information Services<ref>{{Web deregi | sáne = 1998-jıl 11-dekabr | bet = Server-Side JavaScript Guide| url = https://docs.oracle.com/cd/E19957-01/816-6411-10/contents.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210311173120/https://docs.oracle.com/cd/E19957-01/816-6411-10/contents.htm| arxivsáne = 2021-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-may | jumıs = oracle.com| baspaxana = [[Oracle Corporation]]}}</ref><ref>{{Web deregi | last1 = Clinick| first1 = Andrew| bet = Introducing JScript .NET| url = https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms974588.aspx| jumıs = Microsoft Developer Network| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2018-jıl 10-aprel | sáne = 2000-jıl 14-iyul | citata = [S]ince the 1996 introduction of JScript version 1.0 ... we've been seeing a steady increase in the usage of JScript on the server—particularly in Active Server Pages (ASP)| arxivsáne = 2017-jıl 10-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171110201649/https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms974588.aspx| url-status = live}}</ref> boldı, biraq olar kishi tarawlar edi<ref name="2009server">{{Web deregi | url = https://readwrite.com/2009/12/17/server-side_javascript_back_with_a_vengeance/| bet = Server-Side JavaScript, Back with a Vengeance| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160617030219/https://readwrite.com/2009/12/17/server-side_javascript_back_with_a_vengeance/| arxivsáne = 2016-jıl 17-iyun | avtor = Mahemoff, Michael| sáne = 2009-jıl 17-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-iyul | jumıs = readwrite.com| url-status = live}}</ref>. Server táreptegi qollanıw aqıbetinde 2000-jıllardıń aqırında Node.js hám basqa usıllardıń jaratılıwı menen óse basladı.

Electron, Cordova, React Native hám basqa da qosımsha freymvorkleri is-háreketi JavaScriptte ámelge asırılǵan kóplegen qosımshalardı jaratıw ushın qollanıldı. Basqa brauzerden tıs qosımshalarǵa Adobe Acrobattıń PDF hújjetlerin skriptlewdi qollap-quwatlawı<ref>{{Web deregi | sáne = 2009-jıl 7-avgust | bet = JavaScript for Acrobat| url = https://www.adobe.com/devnet/acrobat/javascript.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090807065130/https://www.adobe.com/devnet/acrobat/javascript.html| arxivsáne = 2009-jıl 7-avgust | qaralǵan sáne = 2009-jıl 18-avgust | jumıs = adobe.com}}</ref> hám JavaScriptte jazılǵan GNOME Shell keńeytpeleri kiredi<ref>{{Web deregi | familiya = treitter| sáne = 2013-jıl 2-fevral | bet = Answering the question: "How do I develop an app for GNOME?"| url = https://treitter.livejournal.com/14871.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130211032900/https://treitter.livejournal.com/14871.html| arxivsáne = 2013-jıl 11-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 7-fevral | jumıs = livejournal.com}}</ref>.

[[Oracle Corporation|Oracle]] kompaniyası JDK 8 versiyasınan baslap óziniń Java islep shıǵıw komplekti (JDK) API kitapxanasınıń bir bólimi retinde Nashorn atlı JavaScript interpretatorın hám jjs buyrıq qatarı interpretatorın usınatuǵın edi. Ol JDK 15-te alıp taslandı. Onıń ornına Oracle GraalJS-ti usındı, onı OpenJDK menen de qollanıw múmkin. Bul JavaScript kodında Java obyektlerin jaratıwǵa hám olarǵa silteme beriwge, sonday-aq Java-da jazılǵan qosımshalarǵa JavaScriptte orınlanıw waqtındaǵı skriptlewdi qosıwǵa imkaniyat beredi<ref> {{Web deregi | familiya = Ponge| at = Julien| sáne = 2018-jıl 19-aprel | bet = Oracle Nashorn: A Next-Generation JavaScript Engine for the JVM| jumıs = oracle.com| url = https://www.oracle.com/technical-resources/articles/java/jf14-nashorn.html| baspaxana = Oracle Corporation| qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-fevral }} </ref><ref>{{Web deregi | avtor = <!-- not stated -->| bet = Migration Guide from Nashorn to GraalJS| url = https://www.graalvm.org/latest/reference-manual/js/NashornMigrationGuide/| jumıs = graalvm.org| qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-fevral }} </ref><ref>{{Web deregi | avtor = <!-- not stated -->| bet = GraalJS| url = https://www.graalvm.org/latest/reference-manual/js/| jumıs = | baspaxana = GraalVM| qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = <!-- not stated -->| bet = Java Interoperability| url = https://docs.oracle.com/en/graalvm/enterprise/21/docs/reference-manual/js/JavaInteroperability/| jumıs = oracle.com| baspaxana = Oracle| qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-fevral }}</ref>. 

JavaScript ayırım ornatılǵan sistemalarda, ádette Node.js-ti paydalanıw arqalı qollanılǵan<ref>{{Web deregi | bet = Tessel 2... Leverage all the libraries of Node.JS to create useful devices in minutes with Tessel.| url = https://tessel.io/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210526212559/https://tessel.io/| arxivsáne = 2021-jıl 26-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-may | jumıs = tessel.io}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Node.js Raspberry Pi GPIO Introduction| url = https://www.w3schools.com/nodejs/nodejs_raspberrypi_gpio_intro.asp| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210813192938/https://www.w3schools.com/nodejs/nodejs_raspberrypi_gpio_intro.asp| arxivsáne = 2021-jıl 13-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-may | jumıs = w3schools.com}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Espruino&nbsp;– JavaScript for Microcontrollers| url = https://www.espruino.com/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200501010722/https://www.espruino.com/| arxivsáne = 2020-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-may | jumıs = espruino.com}}</ref>.

== Orınlanıwı ==

=== JavaScript dvijogı ===
JavaScript ushın birinshi dvijoklar tek [[Derek kodı|derek kodınıń]] interpretatorları bolǵan, biraq barlıq zamanagóy tiyisli dvijoklar ónimdarlıqtı arttırıw ushın sol waqıttıń ózinde [[Kompilyator|kompilyaciyalawdı]] qollanadı. JavaScript dvijokları ádette veb-brauzer óndiriwshileri tárepinen islep shıǵıladı hám hár bir tiykarǵı brauzerdiń óz dvijogı bar. Brauzerde JavaScript dvijogı Hújjet Obyekt Modeli (DOM) hám Web IDL baylanısları arqalı rendering dvijogı menen birgelikte islep turadı. Degen menen, JavaScript dvijokların paydalanıw tek brauzerler menen sheklenbeydi; mısalı, V8 dvijogı Node.js orınlaw sistemasınıń tiykarǵı komponenti bolıp tabıladı. Olar specifikaciyanıń rásmiy atına sáykes ECMAScript dvijokları dep te ataladı. WebAssembly-diń payda bolıwı menen, ayırım dvijoklar bul kodtı ádettegi JavaScript kodı menen birdey qáwipsiz ortalıqta da orınlay aladı.

=== Orınlaw sisteması ===
Skriptlerdiń keńirek ortalıq penen óz-ara tásir etiwi ushın JavaScript dvijogı orınlaw sistemasına (mısalı, [[veb-brauzer]] yamasa jeke isleytuǵın sistema) jaylastırılıwı kerek. Orınlaw sisteması [[Kompyuter tarmaǵı|tarmaqqa qosılıw]], [[Maǵlıwmatlardı saqlaw|saqlaw]] hám grafika sıyaqlı [[kirgiziw/shıǵarıw]] operaciyaları ushın kerekli API-lerdi óz ishine aladı hám skriptlerdi import etiw imkaniyatın beredi.

JavaScript - bir aǵımlı til. Orınlaw sisteması gezegindegi xabarlardı birme-bir qayta islep shıǵadı hám hár bir jańa xabar menen baylanıslı funkciyanı shaqıradı, bul funkciyanıń argumentleri hám jergilikli ózgeriwshileri menen shaqırıwlar stegi ramkasın payda etedi. Shaqırıwlar stegi funkciyanıń mútájliklerine baylanıslı kishireyedi hám úlkeyedi. Funkciya tamamlanǵannan keyin shaqırıwlar stegi bos bolǵanda, JavaScript gezegindegi kelesi xabarǵa ótedi. Bul waqıyalar cikli dep ataladı hám «aqırına shekem orınlaw» dep táriyiplenedi, sebebi kelesi xabar qaralmastan aldın hárbir xabar tolıq qayta islenedi. Biraq, tildiń parallel islew modeli waqıyalar ciklin bloklamaytuǵın dep súwretleydi: programma kirgiziw/shıǵarıw operaciyaları waqıyalar hám keri shaqırıw funkciyaları arqalı ámelge asırıladı. Bul, mısalı, JavaScript maǵlıwmatlar bazası sorawınıń informaciya qaytarıwın kútip turǵan waqıtta tıshqansha basılıw qayta isley alatuǵının ańlatadı<ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/EventLoop| bet = Concurrency model and Event Loop| jumıs = Mozilla Developer Network| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-avgust | arxivsáne = 2015-jıl 5-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150905045241/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/EventLoop| url-status = live}}</ref>.

Ataqlı jeke isleytuǵın orınlaw sistemaları: [[Node.js]], Deno hám Bun.

== Ózgeshelikleri ==
Tómendegi ózgeshelikler, eger anıq kórsetilmese, barlıq sáykes keletuǵın ECMAScript implementaciyaları ushın ulıwma bolıp tabıladı. Gilt sózlerdi qosqanda, keltirilgen rezervlengen sózlerdiń sanı 50-60 tı quraydı hám implementaciyaǵa baylanıslı ózgerip turadı.

=== Imperativ hám strukturalıq ===
JavaScript [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinen alınǵan [[strukturalıq programmalastırıw]] [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisiniń]] kópshilik bólimin qollap-quwatlaydı (mısalı, <code>if</code> operatorları, <code>while</code> ciklleri, <code>switch</code> operatorları, <code>do</code> <code>while</code> ciklleri hám t.b.). Bir bóleklik ózgeshelik - bul kóriw sheńberi: dáslep JavaScriptte tek var menen funkciya kóriw sheńberi bar edi; blok kóriw sheńberi ECMAScript 2015-te let hám const gilt sózleri menen qosıldı. C sıyaqlı, JavaScript te ańlatpalar menen operatorlar arasında ayırmashılıq qoyadı. C-den bir sintaksislik ayırmashılıq - bul útirli noqattı avtomat túrde qoyıw, bul operatorlardı tamamlaytuǵın útirli noqatlardı túsirip qaldırıwǵa imkaniyat beredi<ref name="Flanagan2006">{{cite book|last=Flanagan|first=David|title=JavaScript: The Definitive Guide |url=https://books.google.com/books?id=2weL0iAfrEMC|date=August 17, 2006|publisher=[[O'Reilly Media, Inc.]]|isbn=978-0-596-55447-7|page=16|access-date=March 29, 2019|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801065235/https://books.google.com/books?id=2weL0iAfrEMC|url-status=live}}</ref>.

=== Hálsiz tiplestirilgen ===
JavaScript hálsiz tiplestirilgen til bolıp, bul qollanılǵan operaciyaǵa baylanıslı belgili bir tiplerdiń jasırın túrlendiriletuǵının ańlatadı<ref name="casting_rules">{{Web deregi | familiya = Korolev| at = Mikhail| sáne = 2019-jıl 1-mart | bet = JavaScript quirks in one image from the Internet| url = https://dev.to/mkrl/javascript-quirks-in-one-image-from-the-internet-52m7| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191028204723/https://dev.to/mkrl/javascript-quirks-in-one-image-from-the-internet-52m7| arxivsáne = 2019-jıl 28-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-oktyabr | jumıs = The DEV Community| til = en}}</ref>.

* Ekilik + operatorı, eger eki operand ta san bolmasa, ekewin de qatarǵa aylandıradı. Sebebi, qosıw operatorı biriktiriw (konkatenaciya) operatorı retinde de xızmet etedi.
* Ekilik - operatorı bárqulla eki operandtı da sanǵa aylandıradı.
* Eki unarlıq operator da (+, -) bárqulla operandtı sanǵa aylandıradı. Biraq, + bárqulla San (Number - binary64) tipine aylandıradı, al - BigInt (pútin san) bolsa tipin saqlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/tc39/proposal-bigint/blob/master/ADVANCED.md#dont-break-asmjs| bet = Proposal-bigint/ADVANCED.md at master · tc39/Proposal-bigint| jumıs = [[GitHub]]}}</ref>.

Mánisler tómendegishe qatarlarǵa aylandırıladı:

* Qatarlar ózgerissiz qaldırıladı.
* Sanlar ózleriniń qatar kórinisine aylandırıladı.
* Massivlerdiń elementleri qatarlarǵa aylandırıladı, sonnan keyin olar útirler (,) menen biriktiriledi.
* Basqa obyektler [object Object] qatarına aylandırıladı, bul jerde Object - obyekt konstruktorınıń atı.

Mánisler qatarlarǵa aylandırılıp, keyin sol qatarlar sanlarǵa aylandırılıwı arqalı sanǵa túrlendiriledi. Bul processlerdi sáykes túrde qatar hám sanǵa aylandırıw ushın prototipte toString hám valueOf funkciyaların anıqlaw arqalı ózgertiwge boladı.

JavaScript bul túrlendiriwlerdi ámelge asırıw usılı ushın sınǵa alınǵan, sebebi qaǵıydalardıń quramalılıǵı izbe-izliktiń joqlıǵı retinde qáte túsiniliwi múmkin<ref>{{Web deregi | sáne = 2012 | bet = Wat| url = https://www.destroyallsoftware.com/talks/wat| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191028204723/https://www.destroyallsoftware.com/talks/wat| arxivsáne = 2019-jıl 28-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-oktyabr | jumıs = Destroy All Software| first1 = Gary| last1 = Bernhardt}}</ref>. Mısalı, sanǵa qatardı qosqanda, san biriktiriwden aldın qatarǵa aylandırıladı, biraq qatardan sandı alǵanda, qatar alıw operaciyasınan aldın sanǵa aylandırıladı.

{| class="wikitable"
|+JavaScript tip túrlendiriwleri
!shep operand 
!operator
!oń operand 
!nátiyje
|-
|[] (bos massiv)
|<code>+</code>
|[] (bos massiv)
|<code>""</code> (bos qatar)
|-
|[] (bos massiv)
|<code>+</code>
|{} (bos obyekt)
|"[object Object]" (qatar)
|-
|false (logikalıq)
|<code>+</code>
|[] (bos massiv)
|<code>"false"</code> (qatar)
|-
|"123"(qatar)
|<code>+</code>
|1 (san) 
|<code>"1231"</code> (qatar)
|-
|"123" (qatar)
|<code>-</code>
|1 (san)
|<code>122</code> (san)
|-
|"123" (qatar)
|<code>-</code>
|"abc" (qatar)
|<code>[[NaN]]</code> (san)
|}

Kóbinese, {} + [] ańlatpasınıń 0 (san) nátiyje beretuǵını da jiyi aytıladı. Bul qáte túsinik: bul jerde {} bos obyekt emes, al bos kod blogı retinde interpretaciyalanadı, hám bos massiv qalǵan unarlıq + operatorı tárepinen sanǵa aylandırıladı. Eger ańlatpa qawsırmalarǵa alınsa - ({} + []) – onda figuralıq qawsırmalar bos obyekt retinde interpretaciyalanadı hám ańlatpanıń nátiyjesi kútilgenindey "[object Object]" boladı.

=== Dinamikalıq ===

==== Tiplestiriw ====
JavaScript basqa kóplegen skriptlew tilleri sıyaqlı dinamikalıq tiplestirilgen til bolıp tabıladı. Tip ańlatpa menen emes, al mánis penen baylanıslı boladı. Mısalı, dáslep sanǵa baylanıstırılǵan ózgeriwshi keyinirek qatarǵa qayta tayınlanıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Data_structures| bet = JavaScript data types and data structures| sáne = 2017-jıl 16-fevral | jumıs = MDN| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-fevral | arxivsáne = 2017-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170314230542/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Data_structures| url-status = live}}</ref>. JavaScript obyektlerdiń tipin tekseriw ushın hár túrli usıllardı, sonıń ishinde duck typing usılın da qollap-quwatlaydı.

==== Orınlanıw waqtında bahalaw ====
JavaScripttiń quramında orınlanıw waqtında qatar túrinde berilgen operatorlardı orınlay alatuǵın <code>[[eval]]</code> funkciyası bar.

=== Obyektke baǵdarlanıw (prototipke tiykarlanǵan) ===
JavaScripttegi prototip arqalı miyrasxorlıqtı Duglas Krokford bılay súwretleydi:

{{Blockquote
|Siz prototip obyektlerin jaratasız, hám keyin ... jańa nusqalardı payda etesiz. JavaScriptte obyektler ózgermeli bolǵanlıqtan, biz jańa nusqalardı tolıqtırıp, olarǵa jańa maydanlar hám metodlar bere alamız. Bular keyinirek bunnan da jańa obyektler ushın prototip xızmetin atqara aladı. Bir-birine uqsas kóplegen obyektler jaratıw ushın bizge klasslar kerek emes... Obyektler obyektlerden miyras aladı. Bunnan artıq obyektke baǵdarlanǵan ne bolıwı múmkin?<ref>{{Web deregi | familiya = Crockford| at = Douglas| bet = Prototypal Inheritance in JavaScript| url = https://javascript.crockford.com/prototypal.html| qaralǵan sáne = 2013-jıl 20-avgust | arxivsáne = 2013-jıl 13-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130813163035/https://javascript.crockford.com/prototypal.html| url-status = live}}</ref>
}}

JavaScriptte obyekt - bul prototip penen tolıqtırılǵan associativ massiv (tómende qarań); hárbir gilt obyekt qásiyeti ushın atamanı beredi, hám bunday atamanı kórsetiwdiń eki sintaksislik usılı bar: noqatlı belgilew (obj.x = 10) hám qawsırmalı belgilew (obj["x"] = 10). Qásiyet orınlanıw waqtında qosılıwı, qayta baylanıstırılıwı yamasa óshiriliwi múmkin. Obyekttiń kópshilik qásiyetleri (hám obyekttiń prototiplik miyrasxorlıq shınjırına tiyisli bolǵan hár qanday qásiyet) for...in cikl arqalı sanap shıǵılıwı múmkin.

==== Prototipter ====

Basqa kóplegen obyektke baǵdarlanǵan tiller miyrasxorlıq ushın klasslardı qollanatuǵın bolsa, JavaScript prototiplerdi qollanadı,<ref>{{Web deregi | bet = Inheritance and the prototype chain| url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/JavaScript/Guide/Inheritance_and_the_prototype_chain| jumıs = [[Mozilla]] Developer Network| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-aprel | arxivsáne = 2013-jıl 25-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130425144207/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/JavaScript/Guide/Inheritance_and_the_prototype_chain| url-status = live}}</ref> biraq prototip sisteması menen klassqa tiykarlanǵan ózgesheliklerdiń kópshiligin modellestiriw múmkin<ref>{{cite book|last=Herman|first=David|title=Effective JavaScript|year=2013|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-321-81218-6|page=83 |url=https://books.google.com/books?id=Nz9iAwAAQBAJ&pg=PA83 }}</ref>. Bunnan tısqarı, ECMAScript 6-versiyası (2015-jıl iyun ayında shıǵarılǵan) tiykarındaǵı prototiplik miyrasxorlıq sistemasın anaǵurlım dástúriy interfeys penen abstraktlastırıw ushın sintaksislik qolaylıq retinde xızmet etetuǵın class, extends hám super gilt sózlerin kirgizdi. Konstruktorlar constructor atlı metodtı kórsetiw arqalı járiyalanadı hám barlıq klasslar Java-ǵa uqsas túrde avtomatlıq túrde tiykarǵı Object klassınıń kishi klassları boladı. <syntaxhighlight lang="javascript">
class Person {
    constructor(name) {
        this.name = name;
    }
}

class Student extends Person {
    constructor(name, id) {
        super(name);
        this.id = id;
    }
}

const bob = new Student("Robert", 12345);
console.log(bob.name); // Robert
</syntaxhighlight>Tiykarǵı obyekt mexanizmi ele de prototiplerge tiykarlanǵan bolsa da, jańa sintaksis basqa obyektke baǵdarlanǵan tillerge uqsas. Jeke ózgeriwshiler maydan atınıń aldına nomer belgisin (#) qoyıw arqalı járiyalanadı, hám polimorfizm tikkeley qollap-quwatlanbaydı, biraq onı berilgen argumentlerdiń sanı hám tipine qarap hár túrli funkciyalardı qol menen shaqırıw arqalı emulyaciyalawǵa boladı<ref name="JavaScriptNext">{{cite book |last=Ghandi |first=Raju |date=2019 |title=JavaScript Next|location=New York City |publisher=Apress Media |pages=159–171 |isbn=978-1-4842-5394-6}}</ref>.

==== Funkciyalardıń obyekt konstruktorları retinde xızmet etiwi ====
Funkciyalar ózleriniń ádettegi roli menen birge, obyekt konstruktorları retinde de xızmet etedi. Funkciya shaqırıwınıń aldına new sózin qoyıw prototip nusqasın jaratadı hám konstruktordan qásiyetler hám metodlardı miyras etip aladı (sonıń ishinde Object prototipinen alınǵan qásiyetler de bar)<ref name="Haverbeke2024">{{Cite book |title=Eloquent JavaScript |last=Haverbeke |first=Marijn |publisher=[[No Starch Press]] |isbn=978-1-71850-411-0 |edition=4th |location=San Francisco |publication-date=September 2024 |pages=[https://eloquentjavascript.net/Eloquent_JavaScript.pdf#section*.204 97–98] |language=en |url=https://eloquentjavascript.net/Eloquent_JavaScript.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312193854/https://eloquentjavascript.net/Eloquent_JavaScript.pdf |archive-date=2025-03-12 |url-status=live}}</ref>. ECMAScript 5 Object.create metodın usınadı, bul Object prototipinen avtomat túrde miyras almastan nusqanı anıq jaratıwǵa imkaniyat beredi (eski ortalıqlarda prototipti null-ǵa teńlestiriw múmkin)<ref>{{Web deregi | familiya = Katz| at = Yehuda| bet = Understanding "Prototypes" in JavaScript| sáne = 2011-jıl 12-avgust | url = https://yehudakatz.com/2011/08/12/understanding-prototypes-in-javascript/| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-aprel | arxivsáne = 2013-jıl 5-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130405154842/https://yehudakatz.com/2011/08/12/understanding-prototypes-in-javascript/| url-status = live}}</ref>. Konstruktordıń prototype qásiyeti jańa obyekttiń ishki prototipi ushın qollanılatuǵın obyektti anıqlaydı. Jańa metodlardı konstruktor retinde qollanılǵan funkciyanıń prototipin ózgertiw arqalı qosıwǵa boladı.<syntaxhighlight lang="javascript">// Bul kod aldınǵı úzindige tolıǵı menen ekvivalent
function Person(name) {
this.name = name;
}

function Student(name, id) {
Person.call(this, name);
this.id = id;
}

var bob = new Student("Robert", 12345);
console.log(bob.name); // Robert</syntaxhighlight>JavaScripttiń Array hám Object sıyaqlı ornatılǵan klasslarınıń da ózgertiliwi múmkin bolǵan prototipleri bar. Biraq, ornatılǵan obyektlerdi ózgertiw ádette durıs emes ámeliyat dep esaplanadı, sebebi úshinshi tárep kodı bul obyektlerden metodlar hám qásiyetlerdi paydalanıwı yamasa miyras alıwı múmkin hám prototiptiń ózgertiliwin kútpewi múmkin<ref>{{cite book |last=Herman |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Nz9iAwAAQBAJ&pg=PA125 |title=Effective JavaScript |publisher=Addison-Wesley |year=2013 |isbn=978-0-321-81218-6 |pages=125–127}}</ref>.

==== Funkciyalardıń metodlar retinde xızmet etiwi ====
Kóplegen obyektke baǵdarlanǵan tillerden ayırmashılıǵı, JavaScriptte funkciya anıqlaması menen metod anıqlaması arasında ayırmashılıq joq. Kerisinshe, bul ayırmashılıq funkciya shaqırılıwı waqtında payda boladı. Funkciya obyekttiń metodı retinde shaqırılǵanda, funkciyanıń jergilikli this gilt sózi sol shaqırıw ushın sol obyektke baylanıstırıladı.

=== Funkcional ===
JavaScript funkciyaları birinshi klasslı bolıp tabıladı; funkciya obyekt dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | bet = Function&nbsp;– JavaScript| url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Global_Objects/Function| qaralǵan sáne = 2021-jıl 30-oktyabr | jumıs = [[MDN Web Docs]]| til = en-US}}</ref>. Solay etip, funkciyanıń .call() hám .bind() sıyaqlı qásiyetleri hám metodları bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://es5.github.com/#x15.3.4-toc| bet = Properties of the Function Object| baspaxana = Es5.github.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 26-may | arxivsáne = 2013-jıl 28-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130128185825/https://es5.github.com/#x15.3.4-toc| url-status = live}}</ref>.

==== Leksikalıq jabılıw ====
Ishki funkciya - bul basqa funkciyanıń ishinde anıqlanǵan funkciya. Ol sırtqı funkciya hár shaqırılǵanda jaratıladı.

Bunnan tısqarı, hárbir ishki funkciya leksikalıq jabılıw payda etedi: sırtqı funkciyanıń leksikalıq kóriw sheńberi (turaqlı, jergilikli ózgeriwshi yamasa argument mánisin qosqanda) sırtqı funkciyanıń orınlanıwı tamamlanǵannan keyin de hár bir ishki funkciya obyektiniń ishki jaǵdayınıń bir bólimine aylanadı.

==== Anonim funkciya ====
JavaScript sonıń menen birge anonim funkciyalardı da qollap-quwatlaydı.
=== Delegativ ===
JavaScript jasırın hám ashıq delegaciyanı qollaydı.

==== Funkciyalardıń roller retinde xızmet etiwi (Treytler hám Miksinler) ====
JavaScript Treytler (Traits)<ref>[https://peterseliger.blogspot.de/2014/04/the-many-talents-of-javascript.html#the-many-talents-of-javascript-for-generalizing-role-oriented-programming-approaches-like-traits-and-mixins The many talents of JavaScript for generalizing Role-Oriented Programming approaches like Traits and Mixins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005050713/https://peterseliger.blogspot.de/2014/04/the-many-talents-of-javascript.html#the-many-talents-of-javascript-for-generalizing-role-oriented-programming-approaches-like-traits-and-mixins |date=2017-10-05 }}, Peterseliger.blogspot.de, April 11, 2014.</ref> hám Miksinler (Mixins)<ref>[https://soft.vub.ac.be/~tvcutsem/traitsjs/ Traits for JavaScript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724052500/https://soft.vub.ac.be/~tvcutsem/traitsjs/ |date=2014-07-24 }}, 2010.</ref><ref>{{Web deregi | url = https://cocktailjs.github.io/| bet = Home &#124; CocktailJS| jumıs = Cocktailjs.github.io| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-fevral | arxivsáne = 2017-jıl 4-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170204083608/https://cocktailjs.github.io/| url-status = live}}</ref> sıyaqlı Rol<ref>{{Web deregi | url-status = live| first1 = Angus| last1 = Croll| url = https://javascriptweblog.wordpress.com/2011/05/31/a-fresh-look-at-javascript-mixins/| bet = A fresh look at JavaScript Mixins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200415004603/https://javascriptweblog.wordpress.com/2011/05/31/a-fresh-look-at-javascript-mixins/| arxivsáne = 2020-jıl 15-aprel | sáne = 2011-jıl 31-may | jumıs = JavaScript, JavaScript…}}</ref> úlgileriniń funkciyaǵa tiykarlanǵan hár túrli implementaciyaların óz ishinde qollaydı. Bunday funkciya óziniń funkciya denesi ishinde this gilt sózine baylanıstırılǵan keminde bir metod arqalı qosımsha is-háreketti anıqlaydı. Keyin Rol call yamasa apply arqalı prototip shınjırı arqalı bólisilmegen qosımsha is-háreketke iye bolıwı kerek bolǵan obyektlerge anıq delegatlanıwı kerek.

==== Obyekt kompoziciyası hám miyrasxorlıq ====
JavaScriptte funkciyaǵa tiykarlanǵan ashıq delegatlaw kompoziciyanı qamtıytuǵın bolsa da, jasırın delegatlaw prototip shınjırı hár qarap shıǵılǵanda, mısalı, obyektke tikkeley tiyisli bolmaǵan, biraq onıń menen baylanıslı bolıwı múmkin bolǵan metodtı tabıw ushın júz beredi. Metod tabılǵannan keyin, ol usı obyekttiń kontekstinde shaqırıladı. Solay etip, JavaScripttegi miyrasxorlıq konstruktor funkciyalarınıń prototype qásiyetine baylanıslı delegatlaw avtomatizmi menen támiyinlenedi.

=== Hár qıylı ===

==== Nolden baslanatuǵın nomerlew ====
JavaScript nolden baslap indekslenetuǵın til bolıp tabıladı.

==== Variativ funkciyalar ====
Funkciyaǵa belgisiz sandaǵı parametrler beriwge boladı. Funkciya olarǵa formal parametrler arqalı hám de jergilikli arguments obyekti arqalı kire aladı. Variativ funkciyalardı bind metodın paydalanıw arqalı da jaratıwǵa boladı.

==== Massiv hám obyekt literalları ====
Kóplegen skriptlew tillerindegi sıyaqlı, massivler hám obyektler (basqa tillerde associativ massivler) hár biri qısqa ápiwayı sintaksis penen jaratılıwı múmkin. Negizinde, bul literallar [[JSON]] maǵlıwmat formatınıń tiykarın quraydı.

==== Turaqlı ańlatpalar ====
JavaScript tekstti izlew hám ózgertiw ushın turaqlı ańlatpalardı qollap-quwatlaydı.

===== Wádeler (Promises) =====
Kirgizilgen Promise obyekti wádelerdi qayta islew hám qayta islewshilerdi asinxron hárekettiń aqırǵı nátiyjesi menen baylanıstırıw funkciyasın usınadı. JavaScript bir neshe JavaScript wádelerin birlestiriwge hám hár túrli scenariylerge tiykarlanǵan operaciyalardı orınlawǵa imkaniyat beretuǵın kombinator metodların usınadı. Kirgizilgen metodlar: Promise.race, Promise.all, Promise.allSettled hám Promise.any.

===== Async/await =====
Async/await asinxron, bloklamaytuǵın funkciyanı ádettegi sinxron funkciyaǵa uqsas etip strukturalastırıwǵa imkaniyat beredi. Minimal qosımsha júkleme menen, dástúrli sinxron, bloklaytuǵın kodqa uqsas strukturalanǵan asinxron, bloklamaytuǵın kod jazıwǵa boladı.

=== Vendorǵa tán keńeytpeler ===
Tariyxıy jaqtan, ayırım JavaScript dvijokları mına standart emes ózgesheliklerdi qollap-quwatlaǵan:
* massivti generaciyalaw hám generator ańlatpaları (Python sıyaqlı)
* qısqa funkciya ańlatpaları (function(args) expr; bul eksperimental sintaksis baǵdarlı funkciyalardan aldın payda bolǵan)
* XML ushın ECMAScript (E4X), ECMAScriptke jergilikli XML qollap-quwatlawın qosatuǵın keńeytpe (Firefoxtıń 21-versiyasınan baslap qollap-quwatlanbaydı<ref>{{Web deregi | bet = E4X – Archive of obsolete content| url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Archive/Web/E4X| jumıs = Mozilla Developer Network| baspaxana = Mozilla Foundation| sáne = 2014-jıl 14-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-iyul | arxivsáne = 2014-jıl 24-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140724100129/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Archive/Web/E4X| url-status = dead}}</ref>)

== Sintaksis ==
JavaScripttegi ózgeriwshiler <code>var</code>,<ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/JavaScript/Reference/Statements/var| bet = var – JavaScript| baspaxana = The [[Mozilla Developer Network]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 22-dekabr | arxivsáne = 2012-jıl 23-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121223162713/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/JavaScript/Reference/Statements/var| url-status = live}}</ref> <code>let</code><ref name="moz_let">{{Web deregi | bet = let| url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Statements/let| jumıs = MDN web docs| baspaxana = Mozilla| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-iyun | ref = moz_let| arxivsáne = 2019-jıl 28-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190528140803/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Statements/let| url-status = live}}</ref> yamasa <code>const</code><ref name="moz_const">{{Web deregi | bet = const| url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Statements/const| jumıs = MDN web docs| baspaxana = Mozilla| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-iyun | ref = moz_const| arxivsáne = 2018-jıl 28-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180628044054/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Statements/const| url-status = live}}</ref> gilt sózleri arqalı anıqlanıwı múmkin. Gilt sózlersiz anıqlanǵan ózgeriwshiler global kólemde anıqlanadı.

Baǵdarlı funkciyalar birinshi ret 6-basılım – ECMAScript 2015-te kirgizilgen. Olar JavaScriptte funkciyalar jazıw sintaksisin qısqartadı. Baǵdarlı funkciyalar anonim bolǵanlıqtan, eger olar qawsırmalar menen qorshalıp, tez arada orınlanbasa, jaratılǵannan keyin olardı shaqırıw ushın ózgeriwshi kerek boladı.

Tómende JavaScript sintaksisiniń bir mısalı keltirilgen..
<syntaxhighlight lang="javascript" start="1">
// 'x' atlı funkciya-kólemli ózgeriwshini járiyalaydı hám oǵan anıq emes túrde
// arnawlı undefined mánisin beredi. Mánisi joq ózgeriwshilerge avtomat túrde
// undefined mánisi beriledi.
// var ádette durıs emes ámeliyat dep esaplanadı hám kóbinese let hám const qollanılǵanı maqul.
var x;

// Ózgeriwshilerge undefined mánisin qoldan tómendegishe beriwge boladı
let x2 = undefined;

// 'y' atlı blok-kólemli ózgeriwshini járiyalaydı hám oǵan anıq emes túrde
// undefined mánisin beredi. let gilt sózi ECMAScript 2015-te kirgizilgen.
let y;

// 'z' atlı blok-kólemli, qayta tayınlanbaytuǵın ózgeriwshini járiyalaydı hám oǵan
// qatar literalın beredi. const gilt sózi de ECMAScript 2015-te kirgizilgen,
// hám oǵan anıq mánis beriliwi kerek.

// const gilt sózi turaqlı degen mánisti bildiredi, sonlıqtan ózgeriwshini qayta tayınlaw múmkin emes,
// sebebi onıń mánisi turaqlı bolıp tabıladı.
const z = "bul mánisti qayta tayınlay almaydı!";

// Global-kólemli ózgeriwshini járiyalaydı hám oǵan 3 mánisin beredi. Bul ádette
// durıs emes ámeliyat dep esaplanadı hám eger qatań rejim qosılǵan bolsa, islemeydi.
t = 3;

// myNumber atlı ózgeriwshini járiyalaydı hám oǵan san literalın (mánisi
// 2) beredi.
let myNumber = 2;

// myNumber ózgeriwshisin qayta tayınlaydı hám oǵan qatar literalın (mánisi "foo") beredi.
// JavaScript - dinamikalıq tiplestirilgen til, sonlıqtan bul nızamlı.
myNumber = "foo";
</syntaxhighlight>

Joqarıdaǵı mısallardaǵı kommentariyalarǵa itibar beriń, olardıń hámmesiniń aldında eki qıya sızıqsha bar.

Kóbirek mısallardı JavaScript sintaksis mısalları boyınsha Wikibooks betinen tabıwǵa boladı.

== Qáwipsizlik ==
JavaScript hám DOM jaman niyetli avtorlarǵa veb arqalı klient kompyuterinde orınlanatuǵın skriptlerdi jetkerip beriw potencialın beredi. Brauzer avtorları bul qáwipti eki sheklewdi qollanıw arqalı kemeytedi. Birinshiden, skriptler qorǵalǵan ortalıqta iske túsedi, onda olar tek vebke baylanıslı háreketlerdi orınlay aladı, fayllardı jaratıw sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalastırıw wazıypaların emes. Ekinshiden, skriptler birdey derek siyasatı menen sheklengen: bir veb-sayttan alınǵan skriptler basqa saytqa jiberilgen paydalanıwshı atları, paroller yamasa cookie-ler sıyaqlı informaciyaǵa kire almaydı. JavaScriptke baylanıslı qáwipsizlik kemshilikleriniń kópshiligi ya birdey derek siyasatın yamasa qáwipsiz ortalıqtı buzıw bolıp tabıladı.

Ulıwma JavaScripttiń kishi toplamları — ADsafe, Secure ECMAScript (SES) — bar, olar ásirese úshinshi tárepler tárepinen jaratılǵan kodqa (mısalı, reklamalar) baylanıslı joqarı dárejedegi qáwipsizlikti támiyinleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.adsafe.org/| bet = Making JavaScript Safe for Advertising| baspaxana = ADsafe| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-may | arxivsáne = 2021-jıl 6-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210706153324/https://www.adsafe.org/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://code.google.com/p/es-lab/wiki/SecureEcmaScript| bet = Secure ECMA Script (SES)| qaralǵan sáne = 2013-jıl 26-may | arxivsáne = 2013-jıl 15-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130515073412/https://code.google.com/p/es-lab/wiki/SecureEcmaScript| url-status = live}}</ref>. Closure Toolkit - bul úshinshi tárep JavaScript hám HTML-di qáwipsiz jaylastırıw hám izolaciyalawǵa arnalǵan jáne bir proekt<ref>{{Web deregi | bet = Google Caja Project| url = https://developers.google.com/caja/| url-status = live| jumıs = [[Google]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 22-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210122083321/https://developers.google.com/caja/}}</ref>.

Kontent Qáwipsizlik Siyasatı veb-bette tek isenimli kodtıń orınlanıwın támiyinlewdiń tiykarǵı maqsetli usılı bolıp tabıladı.

=== Saytlar aralıq skriptlew ===
JavaScriptke baylanıslı keń tarqalǵan qáwipsizlik máseleleriniń biri bul saytlar aralıq skriptlew (XSS) bolıp, ol birdey derek siyasatın buzıw bolıp tabıladı. XSS hálsizlikleri hújim etiwshi maqsetli veb-sayttı, mısalı, onlayn-banking veb-saytın, jábirleniwshige kórsetiletuǵın veb-bettiń quramına jaman niyetli skriptti qosıwǵa májbúr ete alǵanda júz beredi. Bul mısaldaǵı skript keyin jábirleniwshiniń jeńillikleri menen banking qosımshasına kire aladı, bul potencial túrde jasırın informaciyanı ashıwǵa yamasa jábirleniwshiniń ruqsatısız aqsha ótkiziwge alıp keliwi múmkin. XSS hálsizliklerine qarsı áhmiyetli sheshimlerdiń biri - bul HTML tazalaw.

Ayırım brauzerler shaǵılısqan XSS hújimlerine qarsı bólek qorǵanıwdı óz ishine aladı, bunda hújim etiwshi zıyanlı skripti bar URL-di usınadı. Degen menen, hátte sol brauzerlerdiń paydalanıwshıları da basqa XSS hújimlerine, mısalı, zıyanlı kod maǵlıwmatlar bazasında saqlanatuǵın hújimlerge, hálsiz boladı. Tek ǵana server táreptegi veb-qosımshalardıń durıs proektlestiriliwi XSStiń aldın tolıq alıwı múmkin.

XSS hálsizlikleri brauzer avtorlarınıń implementaciyadaǵı qátelikleri sebepli de payda bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.mozillazine.org/talkback.html?article=4392| bet = Mozilla Cross-Site Scripting Vulnerability Reported and Fixed&nbsp;– MozillaZine Talkback| jumıs = Mozillazine.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-fevral | arxivsáne = 2011-jıl 21-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110721230916/http://www.mozillazine.org/talkback.html?article=4392| url-status = live}}</ref>.

=== Saytlar aralıq sorawdı qoldan uqsatıp islew ===
Saytlar aralıq basqa bir hálsizlik - bul saytlar aralıq sorawdı qoldan uqsatıp islew (CSRF). CSRF-te, hújim etiwshiniń saytındaǵı kod jábirleniwshiniń brauzerin maqsetli saytta paydalanıwshı qálemegen háreketlerdi (mısalı, bankte aqsha ótkiziw) orınlawǵa májbúrleydi. Maqsetli saytlar sorawdıń autentifikaciyası ushın tek ǵana cookie-lerge súyense, hújim etiwshiniń saytındaǵı kodtan kelip shıqqan sorawlar baslawshı paydalanıwshınıń sol nızamlı kirgizilgen maǵlıwmatların tasıy aladı. Ulıwma alǵanda, CSRF-ke sheshim - bul uzaq múddetli tásirge iye bolıwı múmkin bolǵan hár qanday sorawdı autentifikaciyalaw ushın tek cookie-lerde ǵana emes, al jasırın forma maydanında da autentifikaciya mánisin talap etiw. HTTP Referrer baslıǵın tekseriw de járdem beriwi múmkin.

«JavaScriptti urlaw» - bul CSRF hújiminiń bir túri bolıp, onda hújim etiwshiniń saytındaǵı <script> tegi jábirleniwshiniń saytındaǵı [[JSON]] yamasa JavaScript sıyaqlı jeke informaciyanı qaytaratuǵın betten paydalanadı. Múmkin bolǵan sheshimlerge tómendegiler kiredi:

* jeke informaciyanı qaytaratuǵın hár qanday juwap ushın POST hám GET parametrlerinde autentifikaciya tokenin talap etiw.

=== Klientke isenimsizlik ===
Klient-server qosımshalarınıń baǵdarlamashıları isenimsiz klientler hújim etiwshilerdiń basqarıwında bolıwı múmkin ekenligin moyınlaw kerek. Qosımsha avtorı óziniń JavaScript kodı kútilgenindey (yamasa ulıwma) isleytuǵınına isenbewi kerek, sebebi kodqa jaylastırılǵan hár qanday qupıya maǵlıwmat qatań niyetli qarsılas tárepinen alınıwı múmkin. Bunıń ayırım aqıbetleri:
* Veb-sayt avtorları ózleriniń JavaScripti qalay isleytuǵının tolıq jasırıp qala almaydı, sebebi dáslepki derek kodı klientke jiberiliwi kerek. Kodtı shatastırıwǵa boladı, biraq shatastırıwdı keri injeneriya etiw múmkin.
* JavaScript arqalı formanı tekseriw tek paydalanıwshılar ushın qolaylılıqtı támiyinleydi, qáwipsizlikti emes. Eger sayt paydalanıwshınıń xızmet kórsetiw shártlerine keliskenin tekserse yamasa tek sanlardan ibarat bolıwı kerek bolǵan maydanlardan nadurıs belgilerdi filtrlese, ol bunı tek klientte emes, al serverde de islewi kerek.
* Skriptlerdi tańlap óshirip qoyıwǵa boladı, sonlıqtan súwretti saqlap alıw ushın oń túymeni basıw sıyaqlı operaciyalardıń aldın alıw ushın JavaScriptke iseniwge bolmaydı<ref>{{Web deregi | last1 = Kottelin| first1 = Thor| bet = Right-click "protection"? Forget about it| url = https://blog.anta.net/2008/06/17/right-click-%E2%80%9Cprotection%E2%80%9D-forget-about-it/| jumıs = blog.anta.net| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110809195359/https://blog.anta.net/2008/06/17/right-click-%E2%80%9Cprotection%E2%80%9D-forget-about-it/| arxivsáne = 2011-jıl 9-avgust | sáne = 2008-jıl 17-iyun }}</ref>.
* Paroller sıyaqlı konfidencial informaciyanı JavaScriptke jaylastırıw júdá jaman ámeliyat dep esaplanadı, sebebi onı hújim etiwshi alıp shıǵıwı múmkin<ref>{{Web deregi | last1 = Rehorik| first1 = Jan| bet = Why You Should Never Put Sensitive Data in Your JavaScript| url = https://www.serviceobjects.com/blog/why-you-should-never-put-sensitive-data-in-your-javascript/| jumıs = ServiceObjects Blog| sáne = 2016-jıl 29-noyabr | baspaxana = ServiceObjects| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-iyun | arxivsáne = 2019-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190603142957/https://www.serviceobjects.com/blog/why-you-should-never-put-sensitive-data-in-your-javascript/| url-status = live}}</ref>.
* Prototip pataslanıwı - bul orınlanıw waqtındaǵı hálsizlik bolıp, onda hújim etiwshiler obyekttiń prototipindegi qálegen qásiyetlerdiń ústin qayta jaza aladı.

=== Baǵdarlamashılarǵa orınsız isenim ===
npm hám Bower sıyaqlı paketlerdi basqarıw sistemaları JavaScript baǵdarlamashıları arasında keń tarqalǵan. Bunday sistemalar baǵdarlamashıǵa óz programmasınıń basqa baǵdarlamashılardıń programma kitapxanalarına bolǵan ǵárezliliklerin ańsat basqarıwǵa imkaniyat beredi. Baǵdarlamashılar kitapxanalardıń qollap-quwatlawshıları olardı qáwipsiz hám jańalanǵan jaǵdayda saqlaytuǵınına isenedi, biraq bul bárqulla olay emes. Bul soqır isenim sebepli hálsizlik payda boldı. Súyeniletuǵın kitapxanalardıń jańa relizleri bolıwı múmkin, bul sol kitapxanalarǵa súyenetuǵın barlıq programmalarda qátelikler yamasa hálsizliklerdiń payda bolıwına sebep boladı. Kerisinshe, kitapxana belgili hálsizlikleri menen jańalanbastan qalıp qoyıwı múmkin. 133 000 veb-sayttıń úlgisin úyreniw boyınsha ótkerilgen bir izertlewde, izertlewshiler veb-saytlardıń 37%-i keminde bir belgili hálsizligi bar kitapxananı óz ishine alǵanın anıqladı. «Hárbir veb-saytta qollanılǵan eń eski kitapxana versiyası menen sol kitapxananıń eń sońǵı bar versiyası arasındaǵı ortasha keshigiw ALEXA-da 1177 kúnge teń, al ele de aktiv qollanılıp atırǵan ayırım kitapxanalardı islep shıǵıw bir neshe jıl aldın toqtatılǵan.»<ref name="jslibs">{{citation |last1=Lauinger |first1=Tobias |title=Thou Shalt Not Depend on Me: Analysing the Use of Outdated JavaScript Libraries on the Web |date=December 21, 2016 |url=https://www.ccs.neu.edu/home/arshad/publications/ndss2017jslibs.pdf |website=Northeastern University |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329045344/https://www.ccs.neu.edu/home/arshad/publications/ndss2017jslibs.pdf |url-status=dead |arxiv=1811.00918 |doi=10.14722/ndss.2017.23414 |isbn=978-1-891562-46-4 |s2cid=17885720 |archive-date=29 March 2017 |last2=Chaabane |first2=Abdelberi |last3=Arshad |first3=Sajjad |last4=Robertson |first4=William |last5=Wilson |first5=Christo |last6=Kirda |first6=Engin}}</ref> Taǵı bir itimal, kitapxananıń qollap-quwatlawshısı kitapxananı tolıǵı menen óshirip taslawı múmkin. Bul 2016-jıl mart ayında Azer Kochulu óziniń repozitoriyasın npm-nen óshirip taslaǵanda júz berdi. Bul onıń kitapxanalarına súyenetuǵın on mıńlaǵan programma hám veb-saytlardıń islemey qalıwına sebep boldı<ref>{{cite news |work=Quartz |url=https://qz.com/646467/how-one-programmer-broke-the-internet-by-deleting-a-tiny-piece-of-code/ |title=How one programmer broke the internet by deleting a tiny piece of code |first=Keith |last=Collins |date=March 27, 2016 |access-date=February 22, 2017 |archive-date=February 22, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222200836/https://qz.com/646467/how-one-programmer-broke-the-internet-by-deleting-a-tiny-piece-of-code/ |url-status=live }}</ref><ref>SC Magazine UK, [https://web.archive.org/web/20170223041434/https://www.scmagazineuk.com/developers-11-lines-of-deleted-code-breaks-the-internet/article/532050/ Developer's 11 lines of deleted code 'breaks the internet'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223041434/https://www.scmagazineuk.com/developers-11-lines-of-deleted-code-breaks-the-internet/article/532050/ |date=February 23, 2017 }}</ref>.

=== Brauzer hám plagin kodlaw qáteleri ===
JavaScript brauzerdiń keń kólemli imkaniyatlarına interfeys usınadı, olardıń ayırımında buferdiń tolıp ketiwi sıyaqlı kemshilikler bolıwı múmkin. Bul kemshilikler hújim etiwshilerge paydalanıwshınıń sistemasında ózleri qálegen kodtı iske túsiretuǵın skriptler jazıwǵa imkaniyat beriwi múmkin. Bul kod hesh qanday sheklewsiz basqa JavaScript qosımshası bolıwı shárt emes. Mısalı, buferdiń tolıp ketiwi hújimi hújim etiwshige operaciyalıq sistemanıń API-ine superuser jeńillikleri menen kiriwge imkaniyat bere aladı.

Bul kemshilikler Firefox,<ref>Mozilla Corporation, [https://www.mozilla.org/security/announce/2006/mfsa2006-38.html Buffer overflow in crypto.signText()] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604014705/https://www.mozilla.org/security/announce/2006/mfsa2006-38.html |date=2014-06-04 }}</ref> Internet Explorer,<ref>{{Web deregi | last1 = Festa| first1 = Paul| bet = Buffer-overflow bug in IE| url = https://news.com.com/2100-1001-214620.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20021225190522/https://news.com.com/2100-1001-214620.html| url-status = dead| arxivsáne = 2002-jıl 25-dekabr | jumıs = [[CNET]]| sáne = 1998-jıl 19-avgust }}</ref> hám Safari<ref>SecurityTracker.com, [https://web.archive.org/web/20100218102849/https://securitytracker.com/alerts/2006/Mar/1015713.html Apple Safari JavaScript Buffer Overflow Lets Remote Users Execute Arbitrary Code and HTTP Redirect Bug Lets Remote Users Access Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218102849/https://securitytracker.com/alerts/2006/Mar/1015713.html |date=2010-02-18 }}</ref> sıyaqlı tiykarǵı brauzerlerge tásir etti.

Video pleerler, Adobe Flash sıyaqlı plaginler hám Microsoft Internet Explorer-de standart túrde qosılǵan ActiveX basqarıw elementleriniń keń assortimenti de JavaScript arqalı paydalanıwı múmkin bolǵan kemshiliklerge iye bolıwı múmkin (bunday kemshilikler burın paydalanılǵan)<ref>SecurityFocus, [https://web.archive.org/web/20111011091819/http://www.securityfocus.com/bid/19030/info Microsoft WebViewFolderIcon ActiveX Control Buffer Overflow Vulnerability] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011091819/http://www.securityfocus.com/bid/19030/info |date=2011-10-11 }}</ref><ref>Fusion Authority, [https://www.fusionauthority.com/security/3234-macromedia-flash-activex-buffer-overflow.htm Macromedia Flash ActiveX Buffer Overflow] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813160055/https://www.fusionauthority.com/security/3234-macromedia-flash-activex-buffer-overflow.htm |date=August 13, 2011 }}</ref>.

Windows Vista-da Microsoft kompaniyası buferdiń tolıp ketiwi sıyaqlı qátelerdiń qáwpin Internet Explorer processin sheklengen jeńillikler menen iske túsiriw arqalı sheklewge háreket etti<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/02/09/528963.aspx| bet = Protected Mode in Vista IE7 – IEBlog| jumıs = Blogs.msdn.com| sáne = 2006-jıl 9-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-fevral | arxivsáne = 2010-jıl 23-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100123103719/https://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/02/09/528963.aspx| url-status = live}}</ref>. Google Chrome da usıǵan uqsas óziniń bet renderlewshilerin ózleriniń «qáwipsiz ortalıǵında» shekleydi.

=== Qorǵalǵan ortalıq implementaciya qáteleri ===
Veb-brauzerler JavaScriptti qorǵalǵan ortalıqtan tıs, mısalı, fayllardı jaratıw yamasa óshiriw ushın kerekli huqıqlar menen iske túsiriwge uqıplı. Bunday huqıqlardı vebten alınǵan kodqa beriw itibarǵa alınbaǵan.

Vebten alınǵan JavaScriptke huqıqlardı nadurıs beriw Internet Explorer<ref>US CERT, [https://www.kb.cert.org/vuls/id/713878 Vulnerability Note VU#713878: Microsoft Internet Explorer does not properly validate source of redirected frame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030051811/https://www.kb.cert.org/vuls/id/713878/ |date=2009-10-30 }}</ref> hám Firefox<ref>Mozilla Foundation, [https://www.mozilla.org/security/announce/2005/mfsa2005-41.html Mozilla Foundation Security Advisory 2005–41: Privilege escalation via DOM property overrides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604014832/https://www.mozilla.org/security/announce/2005/mfsa2005-41.html |date=2014-06-04 }}</ref> ta da hálsizliklerde rol oynaǵan. Windows XP Service Pack 2-de Microsoft Internet Explorer-de JScripttiń huqıqların páseytti<ref>{{Web deregi | familiya = Andersen| at = Starr| sáne = 2004-jıl 9-avgust | url = https://docs.microsoft.com/en-us/previous-versions/windows/it-pro/windows-xp/bb457150(v=technet.10)| bet = Part 5: Enhanced Browsing Security| department = [[Microsoft TechNet|TechNet]]| jumıs = [[Microsoft Docs]]| series = Changes to Functionality in Windows XP Service Pack 2| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-oktyabr }}</ref>.

[[Microsoft Windows]] kompyuterdiń qattı diskindegi JavaScript derek faylların ulıwma maqsetli, qorǵalǵan ortalıqtan tıs programmalar retinde iske túsiriwge imkaniyat beredi (qarań: Windows Script Host). Bul JavaScriptti (VBScript sıyaqlı) Troyan atı ushın teoretikalıq jaqtan múmkin bolǵan vektorǵa aylandıradı, biraq ámeliyatta JavaScript Troyan atları kem ushırasadı<ref>For one example of a rare JavaScript Trojan Horse, see Symantec Corporation, [https://www.symantec.com/security_response/writeup.jsp?docid=2003-100111-0931-99 JS.Seeker.K] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913210848/http://www.symantec.com/security_response/writeup.jsp?docid=2003-100111-0931-99 |date=2011-09-13 }}</ref>.

=== Apparatlıq támiynat hálsizlikleri ===
2015-jılı qáwipsizlik izertlewshileri tárepinen jazılǵan maqalada rowhammer hújiminiń JavaScriptke tiykarlanǵan koncepciyanı dálillewshi implementaciyası súwretlendi<ref>{{cite news |work=Motherboard |publisher=[[Vice (magazine)|Vice]] |title=Rowhammer.js Is the Most Ingenious Hack I've Ever Seen |first=Alix |last=Jean-Pharuns |date=July 30, 2015 |url=https://www.vice.com/en/article/rowhammerjs-is-the-most-ingenious-hack-ive-ever-seen/ |access-date=January 26, 2018 |archive-date=January 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127084042/https://motherboard.vice.com/en_us/article/9akpwz/rowhammerjs-is-the-most-ingenious-hack-ive-ever-seen |url-status=live }}</ref><ref>{{Web deregi | jumıs = [[Ars Technica]]| bet = DRAM 'Bitflipping' exploit for attacking PCs: Just add JavaScript| at = Dan| familiya = Goodin| sáne = 2015-jıl 4-avgust | url = https://arstechnica.com/information-technology/2015/08/dram-bitflipping-exploit-for-attacking-pcs-just-add-javascript/| qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-yanvar | arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127143154/https://arstechnica.com/information-technology/2015/08/dram-bitflipping-exploit-for-attacking-pcs-just-add-javascript/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2015/07/rowhammer_security_exploit_why_a_new_security_attack_is_truly_terrifying.html| bet = Rowhammer security exploit: Why a new security attack is truly terrifying| sáne = 2015-jıl 28-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-iyul | at = David| familiya = Auerbach| avtorsilteme = David Auerbach| jumıs = slate.com| arxivsáne = 2015-jıl 30-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150730004023/https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2015/07/rowhammer_security_exploit_why_a_new_security_attack_is_truly_terrifying.html| url-status = live}}</ref>.

2017-jılı brauzer arqalı isleytuǵın JavaScriptke tiykarlanǵan hújim kórsetildi, ol ASLR-dı aylanıp óte alatuǵın edi. Ol «ASLR⊕Cache» yamasa AnC dep ataladı<ref>[https://www.vusec.net/projects/anc/ AnC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316055626/https://www.vusec.net/projects/anc/ |date=2017-03-16 }} VUSec, 2017</ref><ref>[https://arstechnica.com/security/2017/02/new-aslr-busting-javascript-is-about-to-make-drive-by-exploits-much-nastier/ New ASLR-busting JavaScript is about to make drive-by exploits much nastier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316024419/https://arstechnica.com/security/2017/02/new-aslr-busting-javascript-is-about-to-make-drive-by-exploits-much-nastier/ |date=2017-03-16 }} Ars Technica, 2017</ref>.

2018-jılı Intel hám basqa processorlardaǵı Boljamlı Orınlawǵa qarsı Spectre hújimlerin járiyalaǵan maqalada JavaScript implementaciyası da bar edi<ref>[https://spectreattack.com/spectre.pdf Spectre Attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180103225843/https://spectreattack.com/spectre.pdf |date=2018-01-03 }} Spectre Attack</ref>.

== Islep shıǵıw quralları ==
Til menen birge áhmiyetli qurallar da rawajlandı.

* Hárbir tiykarǵı veb-brauzerdiń quramında veb-baǵdarlamalastırıw quralları, sonıń ishinde JavaScript debuggeri de bar.
* ESLint hám JSLint sıyaqlı statikalıq programma analiz quralları JavaScript kodın belgili bir standartlar hám kórsetpelerge sáykesligin tekseredi.
* Ayırım brauzerlerde ornatılǵan profilerler bar. Benchmark.js hám jsbench sıyaqlı jeke isleytuǵın profillew kitapxanaları da jaratılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://benchmarkjs.com/| bet = Benchmark.js| jumıs = benchmarkjs.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-noyabr | arxivsáne = 2016-jıl 19-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161219182724/https://benchmarkjs.com/| url-status = live}}</ref><ref name="auto1">{{Web deregi | url = https://jsben.ch| bet = JSBEN.CH Performance Benchmarking Playground for JavaScript| familiya = JSBEN.CH| jumıs = jsben.ch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227052409/https://jsben.ch/| url-status = live}}</ref>.
* Kóplegen tekst redaktorlarında JavaScript kodı ushın sintaksisti ajıratıp kórsetiw funkciyası bar.

== Baylanıslı texnologiyalar ==

=== Java ===
JavaScripttiń Java menen tikkeley baylanıslı ekenligi keń tarqalǵan qáte túsinik bolıp tabıladı. Eki tildiń de C-ge uqsas sintaksisi bar (C tili olardıń eń jaqın ulıwma ata-baba tili bolıp tabıladı). Olar sonıń menen birge ádette qáwipsiz ortalıqqa jaylastırılǵan, hám JavaScript Java-nıń sintaksisi menen standart kitapxanasın esapqa alıp proektlestirilgen. Atap aytqanda, dáslepki JavaScriptte barlıq Java gilt sózleri rezervlengen, JavaScripttiń standart kitapxanası Javanıń at qoyıw qaǵıydalarına ámel etedi, hám JavaScripttiń Math hám Date obyektleri Java 1.0 klasslarına tiykarlanǵan<ref name="popularity">{{Web deregi | url = https://brendaneich.com/2008/04/popularity/| bet = Popularity| at = Brendan| familiya = Eich| avtorsilteme = Brendan Eich| sáne = 2008-jıl 3-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-yanvar | arxivsáne = 2011-jıl 3-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110703020955/https://brendaneich.com/2008/04/popularity/| url-status = live}}</ref>.

Eki til de birinshi ret 1995-jılı payda boldı, biraq Java Sun Microsystems kompaniyasınıń xızmetkeri Djeyms Gosling tárepinen, al JavaScript Netscape Communications kompaniyasınıń xızmetkeri Brendan Eyx tárepinen islep shıǵılǵan.

Eki til arasındaǵı ayırmashılıqlar olardıń uqsaslıqlarına qaraǵanda kóbirek kózge túsedi. Java statikalıq tiplestiriwge iye, al JavaScripttiń tiplestiriwi dinamikalıq. Java kompilyaciyalanǵan bayt-kodtan júklenedi, al JavaScript adam oqıy alatuǵın derek kodı retinde júklenedi. Javanıń obyektleri klassqa tiykarlanǵan, al JavaScripttiń obyektleri [[Prototipke tiykarlanǵan programmalastırıw|prototipke tiykarlanǵan]]. Aqırında, Java 8-versiyasına shekem [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdı]] qollap-quwatlamadı, al JavaScript Scheme tásirine ushırap, baslawdan bunı islegen.

=== JSON ===
[[JSON]] — bul JavaScriptten alınǵan maǵlıwmat formatı; sonlıqtan onıń atı JavaScript Object Notation ataması. Bul basqa kóplegen programmalastırıw tilleri tárepinen qollap-quwatlanatuǵın keń tarqalǵan format.

=== Transpaylerler ===
Kóplegen veb-saytlar JavaScriptke kóp súyenetuǵınlıqtan, islep shıǵıw processine járdem bere alatuǵın basqa tillerde jazılǵan kodtı túrlendiriw ushın transpaylerler jaratılǵan<ref name="transpilers">{{Web deregi | bet = List of languages that compile to JS| at = Jeremy| familiya = Ashkenas| jumıs = [[GitHub]]| avtorsilteme = Jeremy Ashkenas| url = https://github.com/jashkenas/coffeescript/wiki/List-of-languages-that-compile-to-JS| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 31-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200131233044/https://github.com/jashkenas/coffeescript/wiki/List-of-languages-that-compile-to-JS| url-status = live}}</ref>.

[[TypeScript]] hám CoffeeScript - JavaScriptke transpayl etiletuǵın eki belgili til.

=== WebAssembly ===
WebAssembly — bul JavaScriptti tolıqtırıw, ásirese veb-bet skriptleriniń ónimdarlıq ushın áhmiyetli bólimlerin tolıqtırıw ushın proektlestirilgen bayt-kod formatına iye jańa til. Barlıq tiykarǵı JavaScript dvijokları WebAssembly-di qollap-quwatlaydı,<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2017/11/06/edge-webassembly.aspx| bet = Edge Browser Switches WebAssembly to 'On' -- Visual Studio Magazine| jumıs = Visual Studio Magazine| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-fevral | arxivsáne = 2018-jıl 10-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180210002432/https://visualstudiomagazine.com/articles/2017/11/06/edge-webassembly.aspx| url-status = live}}</ref> ol ádettegi JavaScript kodı menen birdey qáwipsiz ortalıqta isley aladı.

asm.js - bul WebAssembly-diń aldınǵısı bolıp xızmet etken JavaScripttiń bir bólimi<ref>{{Web deregi | url = https://asmjs.org/faq.html| bet = frequently asked questions| baspaxana = asm.js| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-aprel | arxivsáne = 2014-jıl 4-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140604012024/https://asmjs.org/faq.html| url-status = live}}</ref>.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__